શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 2

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me .
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo.ahamāpnuyām ॥

અર્થ

આપ આ મિશ્ર વચનોથી જાણે મારી બુદ્ધિને મોહિત કરી રહ્યા છો. તેથી નિશ્ચય કરીને મને એ એક માર્ગ કહો, જેનાથી હું પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરી શકું.

શબ્દાર્થ

व्यामिश्रेण – મિશ્ર, ગૂંચવાયેલા
इव – જાણે
वाक्येन – વચન વડે
बुद्धिम् – બુદ્ધિને
मोहयसि – મોહિત કરો છો
इव – જાણે
मे – મારી
तत् – તેથી, તે
एकम् – એક (માર્ગ)
वद – કહો
निश्चित्य – નિશ્ચય કરીને
येन – જેનાથી
श्रेयः – પરમ કલ્યાણ
अहम् – હું
आप्नुयाम् – પ્રાપ્ત કરી શકું

અન્વય

(त्वम्) व्यामिश्रेण इव वाक्येन मे बुद्धिम् मोहयसि इव; तत् एकम् निश्चित्य वद, येन अहम् श्रेयः आप्नुयाम् ।

સમજૂતી

અર્જુનનો ભાવ અહીં નમ્ર પણ છે અને વ્યાકુળ પણ. તે એમ નથી કહેતો કે ભગવાન જાણીબૂઝીને ભ્રમ પેદા કરે છે; તે કહે છે ‘મોહયસીવ’ — જાણે મને મોહિત કરી રહ્યા છો. આ ‘ઇવ’ તેની શિષ્ટતા બતાવે છે. તેને વચનો મિશ્ર લાગે છે, કારણ કે ક્યારેક જ્ઞાનની પ્રશંસા સંભળાય છે અને ક્યારેક કર્મનો આદેશ.

શંકરાચાર્ય અહીં એક મહત્ત્વની વાત કહે છે. અર્જુન ઇચ્છે છે કે ભગવાન ‘એકમ્’ — એક જ માર્ગ, એક જ વ્યક્તિ માટે, નિશ્ચિતપણે કહે. તેમના મતે એક જ સાધક માટે જ્ઞાન અને કર્મ બંનેનું વિધાન એકસાથે માની શકાય નહીં, તેથી અર્જુન એકની પસંદગી કરાવવા માગે છે. રામાનુજ તેને અર્જુનની સરળતા ગણે છે, જે માર્ગની સ્પષ્ટતા ઇચ્છે છે, વિકલ્પોની ભીડ નહીં.

માગણીનું લક્ષ્ય પણ અહીં સ્પષ્ટ છે — ‘શ્રેયસ્’, એટલે પરમ કલ્યાણ. અર્જુન સુખ કે વિજય નથી માગતો, તે એવો માર્ગ માગે છે જે તેને ખરેખર કલ્યાણ સુધી પહોંચાડે.

આ શ્લોક સુંદર શિષ્યભાવનું ઉદાહરણ છે: પોતાની મૂંઝવણનો સ્વીકાર, ગુરુ પર વિશ્વાસ અને નિર્ણાયક ઉત્તરની પ્રાર્થના.

સંદર્ભ

આગલા શ્લોકમાં અર્જુને પોતાની શંકા મૂકી હતી. આ શ્લોકમાં તે તેને પૂર્ણ કરીને ભગવાન પાસે એક નિશ્ચિત માર્ગ માગે છે, અને આ પ્રાર્થનાના ઉત્તરમાં ભગવાન આગલા શ્લોકથી કર્મયોગનો ઉપદેશ શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં દ્વિધાના સમયે ઘણા વિકલ્પો કરતાં એક સ્પષ્ટ, નિશ્ચિત દિશા વધુ ઉપયોગી બને છે. પોતાની મૂંઝવણનો પ્રામાણિકતાથી સ્વીકાર કરવો અને યોગ્ય માર્ગદર્શક પાસે સ્પષ્ટતા માગવી એ ડહાપણ છે.

મુખ્ય શબ્દો

વ્યામિશ્ર વાક્ય: મિશ્ર, પરસ્પર વિરોધી જેવાં લાગતાં વચનો
શ્રેયસ્: પરમ કલ્યાણ, મોક્ષ
નિશ્ચિત્ય: ચોક્કસ નિર્ણય કરીને