ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 17

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ .
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ॥

અર્થ

પરંતુ જે મનુષ્ય આત્મામાં જ રમણ કરનારો, આત્મામાં જ તૃપ્ત અને આત્મામાં જ સંતુષ્ટ છે, તેના માટે કોઈ કર્તવ્ય શેષ રહેતું નથી.

શબ્દાર્થ

  • यः – જે
  • तु – પરંતુ
  • आत्मरतिः – આત્મામાં જ રમનાર
  • एव – જ
  • स्यात् – હોય
  • आत्मतृप्तः – આત્મામાં તૃપ્ત
  • च – અને
  • मानवः – મનુષ્ય
  • आत्मनि – આત્મામાં
  • सन्तुष्टः – સંતુષ્ટ
  • तस्य – તેના માટે
  • कार्यम् – કર્તવ્ય
  • न विद्यते – રહેતું નથી

અન્વય

यः तु मानवः आत्मरतिः एव, आत्मतृप्तः च, आत्मनि एव च सन्तुष्टः स्यात्, तस्य कार्यं न विद्यते ।

સમજૂતી

યજ્ઞચક્રનો સિદ્ધાંત કહ્યા પછી ભગવાન એક અપવાદનો ઉલ્લેખ કરે છે — આત્મજ્ઞાની. આ શ્લોકમાં ત્રણ શબ્દો ધ્યાનપાત્ર છે: આત્મરતિ, આત્મતૃપ્ત અને આત્મસંતુષ્ટ. સામાન્ય માણસ સુખ બહારની વસ્તુઓમાં શોધે છે; પણ જેને પોતાની અંદર જ આનંદનો સ્રોત મળી ગયો છે, તે કોઈ વસ્તુ પર ટકેલો રહેતો નથી.

શંકરાચાર્યના મતે આ શ્લોક સાંખ્ય, એટલે જ્ઞાનનિષ્ઠ સંન્યાસી માટે છે, જેના માટે વૈદિક કર્મોનું બાધ્યકારી વિધાન રહેતું નથી કારણ કે તેનું પ્રયોજન પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે. તેઓ તેને જ્ઞાનનિષ્ઠાની શ્રેષ્ઠતાનું પ્રમાણ માને છે. રામાનુજ તેનો અર્થ એમ કરે છે કે આત્મદર્શનમાં લાગેલા યોગી માટે પણ કર્મ તે જ સાધનાનું અંગ રહે છે, અને તેમનો ત્યાગ થતો નથી.

બંને આચાર્યો સંમત છે કે આવો માણસ કર્મથી કંઈ મેળવવાની ઇચ્છા રાખતો નથી. તેના માટે કર્મ ‘કાર્ય’, એટલે બાધ્યતા રહેતી નથી; જો તે કર્મ કરે તો આનંદ અને સ્વભાવથી કરે છે, દબાણથી નહીં.

આ શ્લોક આદર્શની ઊંચાઈ બતાવે છે, પણ આગલો શ્લોક સ્પષ્ટ કરશે કે આવો જ્ઞાની પણ જગતમાં પોતાનું કર્મ અનાસક્ત રહીને કરતો રહે છે.

સંદર્ભ

3.16માં કર્મચક્રને ન માનનારની નિંદા હતી. 3.17 તેના અપવાદ રૂપે આત્મજ્ઞાનીનું વર્ણન કરે છે; 3.18 અને 3.19માં સ્પષ્ટ થશે કે તે છતાં કર્મ કેમ કરે.

જીવન-બોધ

જેને અંદરનું સુખ મળી જાય, તેને બહારની વસ્તુઓની ચિંતા ઓછી સતાવે છે. અંદર શાંતિ અને સંતોષ વિકસાવો; આ જ સ્વતંત્રતાનું મૂળ છે.

મુખ્ય શબ્દો

આત્મરતિ
આત્મામાં જ આનંદ મેળવનાર
આત્મતૃપ્ત
આત્માથી જ પૂર્ણ તૃપ્ત
કાર્ય
કરવા યોગ્ય કર્તવ્ય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક