શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 27

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ .
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ॥

અર્થ

સર્વ કર્મો સર્વ રીતે પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા જ કરાય છે; પરંતુ અહંકારથી મોહિત અંતઃકરણવાળો મનુષ્ય ‘હું કર્તા છું’ એમ માની લે છે.

શબ્દાર્થ

प्रकृतेः – પ્રકૃતિના
गुणैः – ગુણો દ્વારા
क्रियमाणानि – કરાતાં
कर्माणि – કર્મો
सर्वशः – સર્વ રીતે
अहङ्कारविमूढात्मा – અહંકારથી મૂઢ અંતઃકરણવાળો
अहम् – હું
कर्ता – કર્તા છું
इति – એમ
मन्यते – માને છે

અન્વય

प्रकृतेः गुणैः सर्वशः कर्माणि क्रियमाणानि (सन्ति); अहङ्कारविमूढात्मा 'अहं कर्ता' इति मन्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક પ્રકાશને કર્મ પરથી હટાવીને તેના પર નાખે છે જે કર્મને પોતાનું ગણાવે છે. પ્રભુ કહે છે કે બધાં કર્મ સર્વ રીતે પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા થઈ રહ્યાં છે. છતાં જેનું મન અહંકાર, એટલે “હું”ના ભાવથી મોહિત છે, તે માને છે: “હું કર્તા છું.” આ ભૂલ સૂક્ષ્મ અને સાર્વત્રિક છે. શરીર, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિ પ્રકૃતિની શક્તિઓ અનુસાર ચાલે છે, અને અહંકાર ઝડપથી દરેક કૃત્ય પર પોતાનું નામ લખી નાખે છે.

વિચારો કે વિચાર કેવી રીતે ઉઠે છે. આપણે તેને ઉત્પન્ન કરવાનો નિર્ણય લેતા નથી; તે પ્રગટ થાય છે. ભૂખ વણબોલાવી આવે છે; ક્રોધ આપણે પસંદ કરીએ તે પહેલાં ઊઠી જાય છે; કોઈ સારો વિચાર જાણે બહારથી આવે છે. પછી અહંકાર જાહેર કરે છે, “મેં વિચાર્યું, મેં અનુભવ્યું, મેં કર્યું”, અને શ્રેય તથા દોષ બંને પોતાના પર લઈ લે છે. કર્તાપણાનો આ દાવો જ અભિમાન, અપરાધબોધ અને ચિંતાનું મૂળ છે.

શંકરાચાર્ય આને આત્માના અકર્તૃત્વનો ઉપદેશ માને છે: આત્મા શરીર અને મનથી ભિન્ન છે, અને તેની નિષ્ક્રિયતા ત્યારે અનુભવાય છે જ્યારે દેખાય કે માત્ર ગુણો જ કાર્ય કરી રહ્યા છે. રામાનુજનો આશય છે કે જીવની ક્રિયા સંપૂર્ણપણે ગુણો પર અને તેમનાથી ઉપર તેમને શાસિત કરનાર ભગવાન પર આધારિત છે; પોતાને સ્વતંત્ર કર્તા સમજવો એ જ ભ્રમ છે. મધ્વાચાર્ય પણ માને છે કે વાસ્તવિક સ્વાતંત્ર્ય પરમાત્માનું છે અને જીવ તેમની જ શક્તિથી કર્મ કરે છે.

આ શ્લોકને ક્યારેક બહાના તરીકે ખોટો સમજવામાં આવે છે. તે એમ નથી કહેતો કે “જ્યારે પ્રકૃતિ બધું કરે છે ત્યારે મારે જવાબદારીની જરૂર નથી.” જવાબદારી એ અર્થમાં રહે છે કે કર્તવ્ય નિભાવવું જ છે. જે ખરી પડે છે તે અભિમાની દાવો છે, “આ મેં એકલાએ કર્યું”. એ દાવા વિના સફળતા ફુલાવતી નથી અને નિષ્ફળતા કચડતી નથી.

આ શિક્ષણને પારખવું સરળ છે. કોઈ શાંત ઘડીએ જુઓ કે વિચારો અને મનોભાવો કેવી રીતે ઊઠે છે અને વીતે છે, અને પૂછો કે જોનાર કોણ છે. આગળનો શ્લોક 3.28 એની વાત કરે છે જે ગુણો અને તેમનાં કર્મના ભેદને જાણીને અનાસક્ત રહે છે; આ વિચાર 13.20, 14.19 અને 18.16માં, તથા 5.8 અને 5.9માં પણ વિકસે છે, જ્યાં તત્ત્વજ્ઞ કહે છે, “હું કશું જ કરતો નથી”.

સંદર્ભ

3.26માં જ્ઞાની દ્વારા અજ્ઞાનીઓનું માર્ગદર્શન કહ્યું. 3.27માં અજ્ઞાનનું મૂળ — કર્તાપણાનો અહંકાર — ઉઘાડું પડે છે, અને 3.28માં તત્ત્વવેત્તાનો દૃષ્ટિકોણ આવે છે.

જીવન-બોધ

સફળતા પર અભિમાન અને નિષ્ફળતા પર આત્મનિંદા, બંનેમાં ‘હું જ કર્તા છું’નો ભ્રમ છુપાયેલો છે. કર્મને તમારી ક્ષમતા, પરિસ્થિતિ અને કૃપાના મેળ રૂપે જુઓ અને નમ્ર રહો.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકૃતિ: ત્રિગુણાત્મિકા મૂળ પ્રકૃતિ, શરીર-મન વગેરેનું ઉપાદાન
ગુણ: સત્ત્વ, રજ, તમ — પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો
અહંકાર: ‘હું કર્તા છું’નું અભિમાન