ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 12

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ .
tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ॥

અર્થ

યજ્ઞથી સંતુષ્ટ થયેલા દેવો તમને ઇચ્છિત ભોગો આપશે. તેમણે આપેલા ભોગો તેમને અર્પણ કર્યા વિના જે પોતે ભોગવે છે, તે ચોક્કસ ચોર છે.

શબ્દાર્થ

  • इष्टान् – ઇચ્છિત
  • भोगान् – ભોગોને
  • हि – નિશ્ચે
  • वः – તમને
  • देवाः – દેવો
  • दास्यन्ते – આપશે
  • यज्ञभाविताः – યજ્ઞથી સંતુષ્ટ થયેલા
  • तैः – તેમના વડે
  • दत्तान् – આપેલા (ભોગોને)
  • अप्रदाय – આપ્યા વિના
  • एभ्यः – તેમને
  • यः – જે
  • भुङ्क्ते – ભોગવે છે
  • स्तेनः – ચોર
  • एव – જ
  • सः – તે

અન્વય

यज्ञभाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् दास्यन्ते हि; यः तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय भुङ्क्ते, सः स्तेनः एव ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકની દલીલ અહીં પોતાના નિષ્કર્ષ પર પહોંચે છે. જ્યારે દેવો — એટલે પ્રકૃતિની ઉદાર શક્તિઓ — આપણા યજ્ઞથી તૃપ્ત થાય છે, ત્યારે તેઓ આપણને ઇચ્છિત સુખ-સાધનો આપે છે. પણ ભગવાન એક કડક ચેતવણી ઉમેરે છે: જે બધું મેળવીને પણ બદલામાં કંઈ પાછું નથી આપતો, તે ‘સ્તેન’ છે — ચોર.

ચોરીનું માપ અહીં ખૂબ સૂક્ષ્મ અને ઊંડું છે. ચોરી માત્ર પારકું ધન ઉઠાવી લેવી નથી; સમાજ, પ્રકૃતિ અને ઈશ્વર પાસેથી જે વસ્તુ આપણને મળી છે, તેને કૃતજ્ઞતા અને સેવા વિના માત્ર પોતાના ઉપભોગમાં લગાડી દેવી એ પણ ચોરી છે. આપણું શરીર, જ્ઞાન, અન્ન, હવા અને પાણી — બધું કોઈના શ્રમ અને દાનનું ફળ છે.

શંકરાચાર્યના મતે જે દેવોને તેમનો ભાગ આપ્યા વિના ભોગવે છે, તે બીજાનું ધન ચોરનાર જેવો જ છે. રામાનુજ સ્પષ્ટ કરે છે કે બધા ભોગ ઈશ્વરના છે, તેમને નૈવેદ્ય અર્પણ કર્યા વિના ભોગવવા એ અપરાધ છે.

આ શ્લોકનો વ્યવહારુ સંદેશ છે — સંપત્તિનો સાચો ઉપયોગ વહેંચવામાં છે. લોભ, સંગ્રહ અને માત્ર પોતાના માટે જીવવું અંદરથી આપણને દરિદ્ર બનાવે છે.

સંદર્ભ

3.11માં પરસ્પર પોષણનો સિદ્ધાંત કહ્યો. 3.12 તેના ઉલ્લંઘનનું પરિણામ બતાવે છે, અને આગલા શ્લોક 3.13માં કહેવાય છે કે યજ્ઞનું શેષ ગ્રહણ કરનાર પાપમુક્ત થાય છે.

જીવન-બોધ

જે મળ્યું છે તેમાંથી કંઈક પાછું આપતાં શીખો. કૃતજ્ઞતા વિનાનો ભોગ ચોરી છે; ઉદારતા જ ધનને પવિત્ર બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

યજ્ઞભાવિત
યજ્ઞથી સંતુષ્ટ કે પોષિત
સ્તેન
ચોર
ભોગ
ઉપભોગની વસ્તુઓ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક