શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 1

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana .
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યા — હે જનાર્દન! જો આપને કર્મ કરતાં જ્ઞાન શ્રેષ્ઠ માન્ય છે, તો હે કેશવ! પછી આપ મને આ ઘોર કર્મમાં કેમ જોડો છો?

શબ્દાર્થ

ज्यायसी – શ્રેષ્ઠ, વધારે ઉત્તમ
चेत् – જો
कर्मणः – કર્મ કરતાં
ते – આપના વડે
मता – મનાઈ છે
बुद्धिः – જ્ઞાન, વિવેકબુદ્ધિ
जनार्दन – હે જનાર્દન (શ્રીકૃષ્ણ)
तत् – તો પછી
किम् – શા માટે
कर्मणि – કર્મમાં
घोरे – ઘોર, ભયંકર
माम् – મને
नियोजयसि – જોડો છો, પ્રેરો છો
केशव – હે કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)

અન્વય

अर्जुनः उवाच — जनार्दन, चेत् ते बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी मता, तत् केशव, माम् घोरे कर्मणि किं नियोजयसि ।

સમજૂતી

બીજા અધ્યાયમાં ભગવાને સાંખ્યની દૃષ્ટિએ આત્માની અમરતા સમજાવી અને પછી બુદ્ધિયોગ, એટલે કે સમત્વબુદ્ધિથી કર્મ કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો. એ સાંભળીને અર્જુને એવું તારણ કાઢ્યું કે કૃષ્ણ કર્મ કરતાં ‘બુદ્ધિ’ને ઊંચી માને છે. તેથી તેની મૂંઝવણ ઊભી થાય છે — જો બુદ્ધિ કે જ્ઞાન જ શ્રેષ્ઠ હોય, તો યુદ્ધ જેવા ઘોર કર્મની આજ્ઞા કેમ?

અહીં ‘ઘોર’ શબ્દ અર્જુનની મનોદશા બતાવે છે. તેની સામે ગુરુ, પિતામહ અને સ્વજનો ઊભા છે; યુદ્ધ તેને હિંસા અને વિનાશ રૂપે દેખાય છે. એટલે તે માને છે કે જો જ્ઞાન ખરેખર શ્રેષ્ઠ હોય તો તેણે કર્મ છોડીને જ્ઞાનસાધનામાં લાગી જવું જોઈએ.

શંકરાચાર્યના મતે અર્જુન અહીં ‘બુદ્ધિ’નો અર્થ આત્મજ્ઞાન લે છે અને સમજે છે કે જ્ઞાન અને કર્મ સાથે ચાલી શકતાં નથી, તેથી કર્મ છોડી જ્ઞાન જ અપનાવવું યોગ્ય. રામાનુજના મતે અર્જુનને નવાઈ લાગે છે કે કૃષ્ણ એક બાજુ આત્મચિંતનને ઊંચું ગણે છે અને બીજી બાજુ કઠોર કર્મનો આદેશ આપે છે; આ વિરોધ તેને ગૂંચવે છે.

અર્જુનનો આ પ્રશ્ન એટલા માટે મૂલ્યવાન છે કે તેનાથી જ કર્મયોગનો આખો ઉપદેશ ખૂલે છે. તેની શંકા સાચી છે, તેથી ભગવાનનો ઉત્તર પણ ઊંડો અને વિસ્તૃત બને છે.

સંદર્ભ

ત્રીજા અધ્યાયની શરૂઆત. બીજા અધ્યાયના અંતે ભગવાને સ્થિતપ્રજ્ઞ અને બુદ્ધિયોગનું વર્ણન કર્યું હતું. તેનાથી ઉદ્ભવેલી મૂંઝવણ અર્જુન અહીં ભગવાન સમક્ષ મૂકે છે અને આગલા શ્લોકમાં સ્પષ્ટ ઉત્તર માગે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે ઉપદેશ વિરોધી લાગે ત્યારે શંકાને મનમાં દબાવી ન રાખો; શ્રદ્ધા સાથે પ્રશ્ન પૂછો. સાચી જિજ્ઞાસા જ જ્ઞાનનું દ્વાર ખોલે છે. એ પણ જુઓ કે કર્મ અને જ્ઞાનને સામસામે મૂકવાથી જ ઘણી વાર આપણી મૂંઝવણ સર્જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

બુદ્ધિ: વિવેક, આત્મજ્ઞાનની નિશ્ચયાત્મક સમજ
ઘોર કર્મ: ભયંકર કર્મ — અહીં યુદ્ધ
જનાર્દન/કેશવ: શ્રીકૃષ્ણનાં સંબોધનો