શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 30

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā .
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ॥

અર્થ

સર્વ કર્મો મને અર્પણ કરીને, અધ્યાત્મભાવમાં સ્થિત ચિત્તથી, આશા અને મમતા વિના તથા સંતાપમુક્ત થઈને તું યુદ્ધ કર.

શબ્દાર્થ

मयि – મારામાં
सर्वाणि – સર્વ
कर्माणि – કર્મોને
संन्यस्य – સમર્પિત કરીને
अध्यात्मचेतसा – આત્મામાં લાગેલા ચિત્તથી
निराशीः – આશા-રહિત
निर्ममः – મમતા-રહિત
भूत्वा – થઈને
युध्यस्व – યુદ્ધ કર
विगतज्वरः – સંતાપ-રહિત

અન્વય

अध्यात्मचेतसा सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य, निराशीः निर्ममः भूत्वा, विगतज्वरः (सन्) युध्यस्व ।

સમજૂતી

આ એ ક્ષણ છે જ્યાં અધ્યાયનું સમગ્ર શિક્ષણ યુદ્ધભૂમિના નિર્દેશમાં સમેટાઈ જાય છે. “બધાં કર્મ મને અર્પણ કરીને, અધ્યાત્મ-ચિત્તથી, આશા અને મમતાથી રહિત થઈને, અને સંતાપ-તાવ મટાડીને યુદ્ધ કર.” પ્રભુ ‘યુધ્યસ્વ’, “લડ”, શબ્દ એટલા માટે વાપરે છે કે તે ક્ષણે અર્જુનનું કર્તવ્ય ખરેખર યુદ્ધ કરવાનું જ છે, પણ આ સૂત્ર જીવનના દરેક કાર્યને લાગુ પડે છે.

શ્લોકનું દરેક પદ અંદરની તાલીમનું એક પગથિયું છે. પહેલું, ‘મયિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્ય’: દરેક કર્મને ભગવાનના હાથમાં અર્પણ તરીકે મૂકી દેવું. બીજું, ‘અધ્યાત્મચેતસા’: આત્મા તરફ વળેલા મનથી, સંસારના કાર્યમાં લાગ્યા રહીને પણ પોતાના ઊંડા સ્વરૂપને યાદ રાખીને. ત્રીજું, ‘નિરાશીઃ’: પરિણામોની લાલસા વિના. ચોથું, ‘નિર્મમઃ’: માલિકીભાવ વિના, કે “આ મારું પરિણામ, મારો શ્રેય, મારી સંપત્તિ છે”. પાંચમું, ‘વિગતજ્વરઃ’: ચિંતા, શોક અને માનસિક તાપના તાવથી મુક્ત થઈને.

શંકરાચાર્ય આ અર્પણને કર્મોનું ઈશ્વરને સમર્પણ કહે છે, જેમ સેવક સ્વામી માટે કરે છે, એ જાણીને કે આત્મા કર્તા નથી; તેઓ તેને શુદ્ધિનું સાધન માને છે જે મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે. રામાનુજ ભાર મૂકે છે કે ભગવાન જ સર્વ કર્મોના વાસ્તવિક નિયંતા અને ભોક્તા છે અને જીવ તેમના સેવક તરીકે કર્મ કરે છે, એટલે જ દરેક કૃત્ય ઉપાસના બની શકે છે. મધ્વાચાર્ય સ્વતંત્ર પ્રભુ તરીકે વિષ્ણુ પ્રત્યે સમર્પણ અને જીવની તેમના પર નિર્ભરતા પર ભાર મૂકે છે.

વિચારો કે વ્યવહારમાં આનો અર્થ શું છે. એક શલ્યચિકિત્સક દરેક ઓપરેશન ભગવાનને અર્પણ કરી શકે છે, કાર્યમાં એકાગ્ર રહી શકે છે, તાળીઓની આશા રાખતો નથી અને કમનસીબ પરિણામથી કચડાતો નથી. જે માતા ઘરના કામને સેવા રૂપે કરે છે તે ઓછી કડવાશ અનુભવે છે. જે વિદ્યાર્થી નિષ્ફળતાના ગભરાટભર્યા ભય વિના ભણે છે તે વધુ સારું શીખે છે. કર્મ ઊર્જાવાન રહે છે; તેના પરથી દબાણ હટી જાય છે.

અંતિમ પદ ‘વિગતજ્વરઃ’ એક તબીબી રૂપક છે: તાવ ઊતરી જાય છે. તે સંકેત આપે છે કે જીવનની સામાન્ય બેચેની એક રોગ છે અને સમર્પણ તેની ઔષધિ છે. આ શ્લોક 3.31 અને 3.32નું દ્વાર છે, જે શ્રદ્ધાથી આ શિક્ષણનું પાલન કરનારને મુક્તિનું વચન આપે છે. તેનો પડઘો 9.27માં છે, “જે કંઈ કરે તે મને અર્પણ કર”, તથા 18.57માં, જે મનને તેમનામાં સ્થિર કરવા કહે છે, અને 12.6–12.7માં, જે સર્વ કર્મ તેમનામાં મૂકનારા ભક્તોનું વર્ણન કરે છે.

સંદર્ભ

3.27–3.29માં કર્તાપણાનો અહંકાર અને જ્ઞાનીની દૃષ્ટિ સમજાવ્યા પછી ભગવાન અહીં વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ આપે છે: કર્મ ઈશ્વરને સમર્પિત કરો. ત્યારબાદ 3.31–3.32માં આ મતનું પાલન કરનાર અને ન કરનારનું ફળ કહેવાયું છે.

જીવન-બોધ

તમારું દરેક કાર્ય ઈશ્વરને અર્પણની ભાવનાથી કરો: પૂરા મનથી કરો, પણ પરિણામ તેમના પર છોડી દો. એથી ચિંતા ઘટે છે અને મન શાંત રહે છે, પરિસ્થિતિઓ ગમે તેટલી કઠિન હોય.

મુખ્ય શબ્દો

સંન્યાસ (અહીં): કર્મોનું સમર્પણ
અધ્યાત્મચેતસ્: આત્મામાં સ્થિત ચિત્ત
નિરાશી: ફળની આશાથી રહિત
નિર્મમ: મમતા-રહિત
વિગતજ્વર: સંતાપ, ચિંતાથી મુક્ત