શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 42

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ .
manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ ॥

અર્થ

ઇન્દ્રિયોને (સ્થૂળ શરીર કરતાં) શ્રેષ્ઠ કહે છે; ઇન્દ્રિયો કરતાં મન શ્રેષ્ઠ છે; મન કરતાં બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે; અને જે બુદ્ધિથી પણ પર છે તે (આત્મા) છે.

શબ્દાર્થ

इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયોને
पराणि – શ્રેષ્ઠ, સૂક્ષ્મ
आहुः – કહે છે
इन्द्रियेभ्यः – ઇન્દ્રિયો કરતાં
परम् – શ્રેષ્ઠ
मनः – મન
मनसः – મન કરતાં
तु – પરંતુ
परा – શ્રેષ્ઠ
बुद्धिः – બુદ્ધિ
यः – જે
बुद्धेः – બુદ્ધિ કરતાં
परतः – પર, ઉપર
सः – તે (આત્મા)

અન્વય

इन्द्रियाणि पराणि आहुः; इन्द्रियेभ्यः मनः परम्; मनसः तु बुद्धिः परा; यः तु बुद्धेः परतः, सः (आत्मा) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આત્મવિજ્ઞાનનું એક સુંદર સોપાન છે. ભગવાન માણસની અંદરની રચના ક્રમશઃ સમજાવે છે: સ્થૂળ શરીર અને વિષયો કરતાં ઇન્દ્રિયો સૂક્ષ્મ અને બળવાન છે; ઇન્દ્રિયો કરતાં મન સૂક્ષ્મ અને તેમને ચલાવનાર છે; મન કરતાં બુદ્ધિ સૂક્ષ્મ છે, કારણ કે તે નિશ્ચય કરે છે; અને બુદ્ધિથી પણ પર તે આત્મા છે, જે બધાનો સાક્ષી છે.

આ ક્રમમાં દરેક આગલું સ્તર પાછલાને નિયંત્રિત કરી શકે છે. મન ઇન્દ્રિયોને રોકી શકે, બુદ્ધિ મનને વિવેક આપી શકે, અને આત્મબોધ બુદ્ધિનો પણ આધાર છે. શંકરાચાર્ય તેને એમ સમજાવે છે કે કામના આશ્રય તરીકે જે ઇન્દ્રિયો કહી હતી તેમને જીતવા માટે એ જોવું પડશે કે તેમનાથી ઉપર શું છે. રામાનુજ તેને જીવાત્માના સ્વરૂપ તરફ સંકેત માને છે.

‘યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃ’ — જે બુદ્ધિથી પર છે તે. આ સર્વનામમાં ભગવાન આત્માનું નામ લીધા વિના માત્ર ઇશારો કરે છે, કારણ કે જેને ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિ પકડી શકતાં નથી, તેને શબ્દો પણ પૂરેપૂરા કહી શકતા નથી.

વ્યવહારુ સંદેશ એ છે કે જ્યારે ઇચ્છાઓ ભડકે ત્યારે આપણે આપણી ચેતનાને એક સ્તર ઉપર લઈ જઈએ — ઇન્દ્રિયથી મન, મનથી વિવેક અને વિવેકથી પોતાના સાક્ષી-સ્વરૂપ સુધી.

સંદર્ભ

3.41માં ઇન્દ્રિયોને વશ કરવાની આજ્ઞા પછી 3.42 એ સીડી બનાવે છે જેનાથી આ શક્ય બને છે. 3.43માં આ જ જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને કામને મારવાનો અંતિમ આદેશ આવે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આવેગ ઊઠે ત્યારે એ જ સ્તરે લડવાને બદલે એક સ્તર ઉપર જાઓ: પહેલાં મનથી વિચારો, પછી વિવેકથી, અને અંતે પોતાના સાક્ષીભાવમાં સ્થિર થાઓ. એથી નિયંત્રણ સહજ બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

પર: શ્રેષ્ઠ કે વધુ સૂક્ષ્મ
બુદ્ધિ: નિશ્ચય કરનારી વિવેકશક્તિ
આત્મા: બુદ્ધિથી પણ પર સાક્ષી ચેતના