ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 23

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ .
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જો હું ક્યારેય આળસ વગર કર્મમાં પ્રવૃત્ત ન રહું, તો મનુષ્યો સર્વ રીતે મારા જ માર્ગનું અનુસરણ કરવા લાગશે.

શબ્દાર્થ

  • यदि – જો
  • हि – કારણ કે
  • अहम् – હું
  • जातु – ક્યારેય
  • कर्मणि – કર્મમાં
  • अतन्द्रितः – આળસ વગરનો
  • न वर्तेयम् – પ્રવૃત્ત ન રહું
  • मनुष्याः – મનુષ્યો
  • मम – મારા
  • वर्त्म – માર્ગનું
  • अनुवर्तन्ते – અનુસરે છે
  • सर्वशः – સર્વ રીતે
  • पार्थ – હે પાર્થ

અન્વય

पार्थ, यदि हि अहम् अतन्द्रितः कर्मणि जातु न वर्तेयम्, (तदा) मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ।

સમજૂતી

ભગવાન પોતાના ઉદાહરણનું કારણ સમજાવે છે. જો તેઓ પોતે કર્મથી વિરત થઈ જાય તો મનુષ્યો, જે હંમેશાં વડીલોનું અનુકરણ કરે છે, તેમના માર્ગે ચાલીને કર્મ છોડી બેસશે. તેથી ભગવાન ‘અતંદ્રિત’ — સાવધ અને આળસ વગરના — રહીને કર્મમાં લાગેલા રહે છે.

‘અતંદ્રિત’ શબ્દ વિશેષ ધ્યાન માગે છે. તંદ્રાનો અર્થ છે ઊંઘરેટાપણું, શિથિલતા, બેદરકારી. ઈશ્વરનું કર્મ સજાગ અને સતત છે; તેમાં ક્યારેય ઢીલ નથી. શંકરાચાર્યના મતે જો તેઓ પોતાના નિત્ય કર્તવ્યોથી હટી જાય તો લોકો તેમના માર્ગને પ્રમાણ માની લે અને ધર્મની મર્યાદા તૂટી જાય.

આ શ્લોક નેતૃત્વની જવાબદારી તરફ પણ ઇશારો કરે છે: જે ઊંચા સ્થાને છે તેની દરેક ઢીલનાં પરિણામ નીચે સુધી ફેલાય છે. શિક્ષકની ઉદાસીનતાથી વર્ગ બગડે છે, વડાની બેદરકારીથી પરિવાર.

અર્જુન માટે સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે તેનું કર્તવ્યથી હટવું અનેક લોકોના માર્ગને ભ્રમિત કરી દેશે.

સંદર્ભ

3.22માં ભગવાને કહ્યું કે તેમને કોઈ કર્તવ્ય નથી, છતાં કર્મ કરે છે. 3.23 તેનું કારણ કહે છે, અને 3.24માં ન કરવાનાં વિનાશક પરિણામ કહેવાય છે.

જીવન-બોધ

તમે જે સ્થાને છો ત્યાં તમારી સજાગતા બીજાઓનો આધાર છે. આળસ અને ઉદાસીનતા માત્ર અંગત દોષ નથી, સામૂહિક નુકસાન પણ છે.

મુખ્ય શબ્દો

અતંદ્રિત
આળસ વગરનો, સજાગ
વર્ત્મ
માર્ગ, આચરણનો પથ
સર્વશઃ
સર્વ પ્રકારે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક