શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 36

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
atha kena prayukto.ayaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ .
anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યા — હે વાર્ષ્ણેય! તો પછી આ મનુષ્ય કોનાથી પ્રેરાઈને, ન ઇચ્છતો હોવા છતાં જાણે બળથી જોડાયો હોય તેમ, પાપનું આચરણ કરે છે?

શબ્દાર્થ

अथ – તો પછી
केन – કોનાથી
प्रयुक्तः – પ્રેરાયેલો
अयम् – આ
पापम् – પાપ
चरति – આચરે છે
पूरुषः – પુરુષ
अनिच्छन् – ન ઇચ્છતો
अपि – પણ
वार्ष्णेय – હે વાર્ષ્ણેય
बलात् – બળથી
इव – જાણે
नियोजितः – જોડાયેલો

અન્વય

अर्जुनः उवाच — वार्ष्णेय, अथ अयं पूरुषः अनिच्छन् अपि बलात् इव नियोजितः केन प्रयुक्तः पापं चरति ।

સમજૂતી

ભગવાને હમણાં કહ્યું કે રાગ-દ્વેષ મનુષ્યના શત્રુ છે અને સ્વધર્મનું પાલન જ શ્રેષ્ઠ છે. તેના પર અર્જુનની સ્વાભાવિક જિજ્ઞાસા ઊઠે છે, જે તેના પોતાના અનુભવ સાથે પણ જોડાયેલી છે. માણસ જાણે છે કે શું ખોટું છે, છતાં એ જ કરી બેસે છે. તે ઇચ્છતો નથી, છતાં કોઈ અદૃશ્ય શક્તિ તેને તે તરફ ધકેલે છે. આ કઈ શક્તિ છે?

‘બલાદિવ નિયોજિતઃ’ — જાણે બળપૂર્વક જોડાયેલો. આ વાક્યાંશ માનવ મનની એ વિવશતાને પકડે છે જે આપણે બધા ક્યારેક અનુભવીએ છીએ: ગુસ્સામાં કંઈક કહી દેવું, લોભમાં કંઈક કરી બેસવું, અને પછી પસ્તાવું. અર્જુન એ પણ જાણવા માગે છે કે શું તેની પાછળ કોઈ બાહ્ય શક્તિ છે, જેમ કે ભાગ્ય કે ઈશ્વર.

શંકરાચાર્ય અર્જુનના પ્રશ્નનો આશય એમ સમજાવે છે કે જ્યારે પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિની વાત ચાલે છે, ત્યારે પાપમાં પ્રવૃત્તિ કરાવનાર કારણ જાણવું જરૂરી છે. રામાનુજ તેને એ જિજ્ઞાસા સાથે જોડે છે કે ગુણોની પ્રબળતા હોવા છતાં જીવનું સ્વાતંત્ર્ય કેટલું છે.

આ જ પ્રશ્નથી ત્રીજા અધ્યાયના અંતિમ ભાગનો આરંભ થાય છે, જ્યાં ભગવાન કામ અને ક્રોધને મનુષ્યના શત્રુ કહેશે. આ પ્રશ્ન પૂછવા માટે અર્જુનની પ્રામાણિકતા પ્રશંસનીય છે.

સંદર્ભ

3.35માં સ્વધર્મના મહિમા પછી અર્જુનનો આ પ્રશ્ન અધ્યાયના અંતિમ ભાગનું દ્વાર છે. ભગવાન 3.37થી તેનો ઉત્તર આપે છે.

જીવન-બોધ

પોતાની વિવશતા અને આંતરિક નબળાઈઓ વિશે પ્રામાણિક પ્રશ્નો પૂછવા એ સુધારાનું પહેલું પગથિયું છે. હું ખોટું કેમ કરું છું એ જાણવું, ખોટું ન કરવા પહેલાંની સમજ છે.

મુખ્ય શબ્દો

વાર્ષ્ણેય: વૃષ્ણિવંશમાં જન્મેલા શ્રીકૃષ્ણ
અનિચ્છન્: ઇચ્છા વિના
નિયોજિત: પ્રેરિત, બળપૂર્વક જોડાયેલો