ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 25

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata .
kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham ॥

અર્થ

હે ભારત! જેમ અજ્ઞાની લોકો કર્મમાં આસક્ત થઈને કર્મ કરે છે, તેમ જ્ઞાનીએ અનાસક્ત રહીને લોકકલ્યાણની ઇચ્છાથી કર્મ કરવું જોઈએ.

શબ્દાર્થ

  • सक्ताः – આસક્ત થઈને
  • कर्मणि – કર્મમાં
  • अविद्वांसः – અજ્ઞાની લોકો
  • यथा – જેમ
  • कुर्वन्ति – કરે છે
  • भारत – હે ભારત
  • कुर्यात् – કરે
  • विद्वान् – જ્ઞાની
  • तथा – તેમ
  • असक्तः – અનાસક્ત
  • चिकीर्षुः – કરવા ઇચ્છતો
  • लोकसंग्रहम् – લોકસંગ્રહને

અન્વય

भारत, अविद्वांसः कर्मणि सक्ताः यथा कुर्वन्ति, विद्वान् असक्तः (सन्) लोकसंग्रहं चिकीर्षुः तथा कुर्यात् ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં એક સુંદર સરખામણી છે. અજ્ઞાની અને જ્ઞાની બંને કર્મ કરે છે, પણ બંનેની અંદરની સ્થિતિ જુદી છે. અજ્ઞાની ફળની આસક્તિ અને ‘હું કર્તા છું’ના ભાવથી બંધાયેલો હોય છે; જ્ઞાનીનું કર્મ બહારથી સમાન દેખાવા છતાં અંદરથી અનાસક્ત હોય છે.

અજ્ઞાની જેટલી તન્મયતા અને ઉત્સાહથી પોતાના સ્વાર્થ માટે કામ કરે છે, ભગવાન કહે છે કે જ્ઞાનીએ તેટલા જ ઉત્સાહથી, પણ આસક્તિ વિના, લોકહિત માટે કર્મ કરવું જોઈએ. શંકરાચાર્યના મતે આત્મજ્ઞાનીને કોઈ પ્રયોજન શેષ નથી, છતાં લોકસંગ્રહની કામનાથી તે કર્મ કરે છે જેથી લોકો ભ્રમિત ન થાય. રામાનુજ જ્ઞાનીના કર્મને ઈશ્વર-આરાધના અને લોકધર્મનું પાલન માને છે.

અહીં ‘ચિકીર્ષુઃ લોકસંગ્રહમ્’ ખૂબ મહત્ત્વનું છે. જ્ઞાનીનું કર્મ સ્વાર્થથી નહીં, સમાજને માર્ગ બતાવવા અને આધાર આપવાની ભાવનાથી થાય છે. તેનું દરેક કાર્ય એક મૌન શિક્ષણ છે.

આનો નિષ્કર્ષ છે કે જ્ઞાન માણસને નિષ્ક્રિય નથી બનાવતું, તે કર્મને હળવું, નિર્મળ અને લોકોપયોગી બનાવે છે.

સંદર્ભ

3.20–3.24માં લોકસંગ્રહનું મહત્ત્વ બતાવ્યા પછી ભગવાન હવે જ્ઞાનીના કર્મનું સ્વરૂપ કહે છે. આગલા શ્લોક 3.26માં કહેવાશે કે જ્ઞાની અજ્ઞાનીઓની બુદ્ધિમાં ભેદ પેદા ન કરે.

જીવન-બોધ

આસક્તિ વિના પણ લાભ માટે કરો છો તેટલા જ મનથી કામ કરતાં શીખો. સમજદારીનો અર્થ નિષ્ક્રિયતા નહીં, ઊંચા હેતુ માટે પૂર્ણ સક્રિયતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

અવિદ્વાન્
અજ્ઞાની, જે આત્મતત્ત્વ જાણતો નથી
વિદ્વાન્
જ્ઞાની, આત્મતત્ત્વને જાણનાર
લોકસંગ્રહ
સમાજનું કલ્યાણ અને તેને ધર્મમાં સ્થિર રાખવો

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક