શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 24

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham .
saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ॥

અર્થ

જો હું કર્મ ન કરું તો આ બધા લોકો નાશ પામે; હું સંકર (અવ્યવસ્થા)નો કર્તા બનું અને આ પ્રજાઓનો નાશ કરનાર થાઉં.

શબ્દાર્થ

उत्सीदेयुः – નાશ પામે
इमे – આ
लोकाः – લોકો
न कुर्याम् – ન કરું
कर्म – કર્મ
चेत् – જો
अहम् – હું
सङ्करस्य – સંકરનો, અવ્યવસ્થાનો
च – અને
कर्ता – કર્તા
स्याम् – બનું
उपहन्याम् – નાશ કરું
इमाः – આ
प्रजाः – પ્રજાઓને

અન્વય

चेत् अहं कर्म न कुर्याम्, इमे लोकाः उत्सीदेयुः; सङ्करस्य च कर्ता स्याम्, इमाः प्रजाः उपहन्याम् ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં ભગવાને અનુકરણની વાત કરી હતી; અહીં તેનું ભયાનક પરિણામ કહે છે. જો ઈશ્વર કર્મ છોડી દે, તો સૃષ્ટિની વ્યવસ્થા તૂટી જશે, બધા લોક ‘ઉત્સીદેયુઃ’ — ડૂબી જશે, ધસી પડશે. સાથે તેઓ ‘સંકર’ના કર્તા બનશે, એટલે કે વ્યવસ્થાની ભેળસેળ અને ભ્રમના કારણ.

શંકરાચાર્ય ‘સંકર’ને વર્ણો અને આશ્રમોની મર્યાદા તૂટવાથી ઉત્પન્ન થતી સમાજ-અવ્યવસ્થા રૂપે સમજાવે છે, અને કહે છે કે તેનાથી પ્રજાનો નાશ થશે. રામાનુજ તેને એ ધર્મવ્યવસ્થાને થતું નુકસાન માને છે જેના પર સમાજ ટકેલો છે. બંનેનો સાર એ છે કે કર્મનો ત્યાગ અરાજકતાને જન્મ આપે છે.

અહીં ભગવાન માટે ‘ઉપહન્યામ્’ શબ્દનો પ્રયોગ ખૂબ પ્રભાવશાળી છે: જો હું આવું કરું તો હું પોતે પ્રજાનો સંહારક બનીશ. આ એક પ્રકારની નૈતિક જવાબદારી છે — કર્મ ન કરવું ક્યારેક નુકસાન કરવા બરાબર પણ બની શકે.

અર્જુને સમજવું છે કે તેનું પલાયન તટસ્થ કાર્ય નથી; તેનાં પરિણામો વ્યાપક હશે. નિષ્ક્રિયતા પણ એક પ્રકારનું કર્મ છે, જેનાં પરિણામો હોય છે.

સંદર્ભ

3.23માં અનુકરણની વાત પછી 3.24 ભયાનક પરિણામ કહે છે. 3.25માં ભગવાન અજ્ઞાની અને જ્ઞાનીના કર્મનો ભેદ સમજાવે છે.

જીવન-બોધ

જવાબદારીથી હટવું ક્યારેય તટસ્થ નથી હોતું. જેમના પર બીજાઓ નિર્ભર છે, તેમની નિષ્ક્રિયતા પણ નુકસાન કરે છે, તેથી કર્તવ્ય નિભાવો.

મુખ્ય શબ્દો

ઉત્સીદેયુઃ: ડૂબી જાય, નાશ પામે
સંકર: અવ્યવસ્થા, મર્યાદાઓની ભેળસેળ
ઉપહન્યામ્: નાશ કરું