શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 31

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ .
śraddhāvanto.anasūyanto mucyante te.api karmabhiḥ ॥

અર્થ

જે મનુષ્યો શ્રદ્ધાયુક્ત અને દોષદૃષ્ટિ વિનાના થઈને મારા આ મતનું નિત્ય આચરણ કરે છે, તેઓ પણ કર્મોના બંધનથી મુક્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

ये – જે
मानवाः – મનુષ્યો
मे – મારા
इदम् – આ
मतम् – મત, ઉપદેશને
नित्यम् – સદા
अनुतिष्ठन्ति – આચરે છે
श्रद्धावन्तः – શ્રદ્ધાવાન
अनसूयन्तः – દોષદૃષ્ટિ વિનાના
मुच्यन्ते – મુક્ત થાય છે
ते – તેઓ
अपि – પણ
कर्मभिः – કર્મોથી

અન્વય

ये मानवाः श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः (च सन्तः) मे इदं मतं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति, ते अपि कर्मभिः मुच्यन्ते ।

સમજૂતી

ભગવાન હવે ઉપદેશનું ફળ કહે છે. કર્મને ઈશ્વર-અર્પણ કરવાનો જે માર્ગ તેમણે બતાવ્યો, તેને અપનાવનારા ‘કર્મભિઃ મુચ્યન્તે’ — કર્મોના બંધનથી મુક્ત થાય છે. પણ આ માર્ગે ચાલવા માટે બે ગુણ જોઈએ: ‘શ્રદ્ધા’ અને ‘અનસૂયા’.

શ્રદ્ધાનો અર્થ આંધળો વિશ્વાસ નથી, પણ એ આંતરિક ભરોસો છે જે સાધનાની દિશામાં આગળ વધારે છે. અનુભવ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી માર્ગે ચાલવા માટે આ ભરોસો જ આધાર છે. ‘અનસૂયા’નો અર્થ દોષ શોધવાની વૃત્તિનો અભાવ. ઘણી વાર આપણે કોઈ ઉપદેશ કે મહાપુરુષમાં ખામી જોઈને તેને ઠુકરાવી દઈએ છીએ અને પોતાને લાભથી વંચિત કરીએ છીએ.

શંકરાચાર્યના મતે જે શ્રદ્ધા અને અનસૂયા સાથે ભગવાનના ઉપદેશનું નિત્ય પાલન કરે છે, તેઓ કર્મબંધનથી છૂટી જાય છે, ભલે તેઓ પૂર્ણ જ્ઞાની ન હોય. ‘અપિ’ શબ્દ એ પણ સંકેત આપે છે કે જ્ઞાનીઓ તો મુક્ત છે જ, પણ આ મતનું શ્રદ્ધાથી પાલન કરનારા પણ મુક્ત થાય છે. રામાનુજ તેને ભક્તિભાવથી કર્મ કરનાર સાધકની મુક્તિ માને છે.

સંદેશ એ છે કે માર્ગે ચાલવા માટે પૂર્ણ પાંડિત્ય નહીં, શ્રદ્ધા અને નમ્રતા જોઈએ.

સંદર્ભ

3.30માં કર્મ અર્પણનો ઉપદેશ આપીને ભગવાન તેનું ફળ કહે છે. આગલો શ્લોક 3.32 એ લોકોનું પરિણામ કહે છે જેઓ આ મતની ઉપેક્ષા કરે છે.

જીવન-બોધ

શ્રદ્ધા અને દોષદૃષ્ટિનો અભાવ શીખવાની પહેલી શરતો છે. જેમની પાસેથી શીખવા માગીએ તેમાં ખામી શોધવાને બદલે સારને ગ્રહણ કરતાં શીખો.

મુખ્ય શબ્દો

શ્રદ્ધા: વિશ્વાસ, આસ્તિક ભાવ જેની સાથે સાધના કરાય છે
અનસૂયા: દોષારોપણ ન કરવું, ઈર્ષ્યા-રહિત ભાવ
મત: ઉપદેશ, સિદ્ધાંત