શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 33

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi .
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ॥

અર્થ

જ્ઞાની પણ પોતાની પ્રકૃતિ (સ્વભાવ) અનુસાર જ ચેષ્ટા કરે છે; સર્વ પ્રાણીઓ પોતાની પ્રકૃતિને જ અનુસરે છે, તેમાં બળપૂર્વકનું દમન શું કરશે?

શબ્દાર્થ

सदृशम् – અનુરૂપ
चेष्टते – પ્રવૃત્ત થાય છે
स्वस्याः – પોતાની
प्रकृतेः – પ્રકૃતિના, સ્વભાવના
ज्ञानवान् – જ્ઞાની
अपि – પણ
भूतानि – પ્રાણીઓ
प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને
यान्ति – અનુસરે છે
निग्रहः – નિગ્રહ, દમન
किम् – શું
करिष्यति – કરશે

અન્વય

ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः सदृशं चेष्टते; भूतानि प्रकृतिं यान्ति; निग्रहः किं करिष्यति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક માનવ સ્વભાવની ઊંડી સમજ આપે છે. દરેક પ્રાણીમાં પૂર્વજન્મના સંસ્કારો અને ગુણોથી બનેલી એક પ્રકૃતિ છે, જે તેના કર્મોને દિશા આપે છે. જ્ઞાની પણ પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર ચેષ્ટા કરે છે. તેથી માત્ર ઇચ્છાશક્તિથી, બળપૂર્વક દબાણ કરીને સ્વભાવ બદલી નાખવો કઠિન છે. ‘નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ’ — દમન શું કરશે?

આ અર્જુન માટે પણ ઉત્તર છે. જો તેનો સ્વભાવ ક્ષત્રિયનો છે, તો તે કર્મ છોડીને જંગલમાં બેસવાનો નિશ્ચય કરે, તોપણ તેનો સ્વભાવ તેને ખેંચી લેશે. શંકરાચાર્ય આ શ્લોકનો આશય એમ સમજાવે છે કે પ્રકૃતિની પ્રબળતા જોતાં નિષેધ કે દમન કરતાં શાસ્ત્રવિહિત કર્મ જ ઉચિત છે. રામાનુજ કહે છે કે પ્રકૃતિનું બળ સત્ત્વાદિ ગુણોના સંસ્કારથી છે, અને તેને પાર કરવા ભગવદ્-આશ્રય જોઈએ.

આનો અર્થ એ નથી કે સ્વભાવ બદલી શકાતો નથી. આગલો શ્લોક કહેશે કે રાગ-દ્વેષને ઓળખીને તેમના વશમાં ન આવવું એ જ ઉપાય છે. એટલે કે બળપૂર્વક દમન નહીં, પણ સમજ અને સાધના દ્વારા સ્વભાવનું પરિષ્કરણ.

જીવનમાં આ શ્લોક આપણને પોતાનો સ્વભાવ ઓળખી તેને અનુકૂળ સાચી દિશા પસંદ કરવાની શીખ આપે છે, જેથી આપણે પોતાની ઊર્જા સામે લડવાને બદલે તેને સાર્થક કર્મમાં લગાડી શકીએ.

સંદર્ભ

3.32 પછી ભગવાન પ્રકૃતિની પ્રબળતા કહે છે. આ શ્લોક આગલા શ્લોક 3.34ની ભૂમિકા છે, જ્યાં રાગ-દ્વેષથી બચવાનો ઉપાય કહેવાશે.

જીવન-બોધ

તમારા સ્વભાવ અને વૃત્તિઓને પ્રામાણિકતાથી ઓળખો. તેમને માત્ર દબાવવાને બદલે સમજીને સાચી દિશા આપો; બળપૂર્વકના દમનથી ઘણી વાર વિસ્ફોટ થાય છે, પરિષ્કાર નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકૃતિ (સ્વભાવ): પૂર્વ સંસ્કારોથી બનેલી વ્યક્તિની મૂળ વૃત્તિ
નિગ્રહ: બળપૂર્વક રોકવું, દમન
ચેષ્ટા: વૃત્તિ, વર્તન