ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 13

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ .
bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ॥

અર્થ

યજ્ઞથી બચેલું અન્ન ખાનારા સજ્જનો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; પણ જે પાપીઓ ફક્ત પોતાના માટે જ રાંધે છે, તેઓ પાપ જ ખાય છે.

શબ્દાર્થ

  • यज्ञशिष्टाशिनः – યજ્ઞનું શેષ ખાનારા
  • सन्तः – સજ્જનો
  • मुच्यन्ते – મુક્ત થાય છે
  • सर्वकिल्बिषैः – સર્વ પાપોથી
  • भुञ्जते – ખાય છે
  • ते – તેઓ
  • तु – પરંતુ
  • अघम् – પાપને
  • पापाः – પાપી જનો
  • ये – જેઓ
  • पचन्ति – રાંધે છે
  • आत्मकारणात् – પોતાના જ માટે

અન્વય

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते; ये तु आत्मकारणात् पचन्ति, ते पापाः अघं भुञ्जते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ભોજનના એક સરળ વ્યવહારમાં ઊંડી આધ્યાત્મિક શિક્ષા છુપાવે છે. જે વ્યક્તિ પહેલાં ઈશ્વર, અતિથિ, પિતૃઓ, જીવજંતુઓ અને જરૂરિયાતમંદોને અર્પણ કરે છે અને પછી બાકી રહેલું પ્રસાદ માનીને ગ્રહણ કરે છે, તેનું ભોજન પવિત્ર થાય છે. તેને ‘યજ્ઞશિષ્ટ’ કહે છે. આવા લોકો ‘સંત’, એટલે સજ્જન છે.

બીજી તરફ, જે ‘આત્મકારણાત્’ — ફક્ત પોતાના માટે રાંધે છે — તેઓ ભોજન નહીં, પાપ ખાય છે. શંકરાચાર્યના મતે ગૃહસ્થ જીવનમાં પાંચ મહાયજ્ઞ કરવાથી, જે અજાણતાં થતા હિંસાદોષોને શુદ્ધ કરે છે, પાપ કપાય છે. જે તેના વિના માત્ર પોતાનું પેટ ભરે છે, તે પાપનો ભાગી બને છે. રામાનુજ એમાં ભાવ ઉમેરે છે કે ભગવાનને અર્પણ કરીને ગ્રહણ કરેલું અન્ન જ શુદ્ધ છે.

પ્રસાદની ભાવના ભોજનને માત્ર શારીરિક જરૂરિયાત રહેવા દેતી નથી; તે કૃતજ્ઞતા, વહેંચણી અને નમ્રતાની ક્ષણ બની જાય છે. જ્યારે આપણે પહેલાં આપીએ છીએ, ત્યારે આપણો ભોગ પણ નિર્મળ બની જાય છે.

આ શ્લોકનો સંદેશ આજે પણ સ્પષ્ટ છે — જેણે વહેંચીને ખાધું તેનું અન્ન અમૃત બન્યું; જેણે બધું પોતાના માટે સમેટ્યું તેનું સુખ અંદરથી બોજ બની ગયું.

સંદર્ભ

3.12માં પાછું આપ્યા વિના ભોગવનારને ચોર કહ્યો હતો. 3.13 તેનાથી વિપરીત યજ્ઞશેષ ગ્રહણ કરનારનો મહિમા કહે છે, અને આગલા શ્લોકોમાં યજ્ઞ અને અન્ન પર આધારિત સૃષ્ટિચક્રનું વર્ણન આવે છે.

જીવન-બોધ

ભોજન અને આવકનો એક ભાગ વહેંચવા માટે રાખો. પ્રસાદભાવથી ગ્રહણ કરેલું સુખ મનને હળવું અને પવિત્ર રાખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

યજ્ઞશિષ્ટ
યજ્ઞ કે અર્પણ પછી બચેલું, પ્રસાદ
કિલ્બિષ
પાપ, દોષ
આત્મકારણ
માત્ર પોતાના માટે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક