શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 3

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram .
asammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

અર્થ

જે મને અજન્મા, અનાદિ અને સર્વ લોકોના મહાન ઈશ્વર તરીકે તત્ત્વથી જાણે છે, તે મનુષ્યોમાં મોહરહિત (જ્ઞાની) છે અને સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

શબ્દાર્થ

यः – જે
माम् – મને
अजम् – અજન્મા
अनादिम् – અનાદિ, જેનો કોઈ આરંભ નથી
च – અને
वेत्ति – જાણે છે
लोकमहेश्वरम् – સર્વ લોકોના મહાન ઈશ્વર
असम्मूढः – મોહરહિત, ભ્રમમુક્ત
सः – તે
मर्त्येषु – મનુષ્યોમાં
सर्वपापैः – સર્વ પાપોમાંથી
प्रमुच्यते – પૂર્ણ રીતે મુક્ત થાય છે

અન્વય

यः माम् अजम् अनादिं च लोकमहेश्वरं वेत्ति, सः मर्त्येषु असम्मूढः (सन्) सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે દેવો અને ઋષિઓ પણ તેમને પૂરેપૂરા જાણતા નથી. તો શું તેમને જાણવા અશક્ય છે? ના — ભગવાન અહીં બતાવે છે કે તેમને કયા રૂપે જાણવાના છે અને તેનું ફળ શું છે. તેમને ત્રણ વિશેષતાઓ સાથે જાણવાના છે — ‘અજ’, ‘અનાદિ’ અને ‘લોકમહેશ્વર’.

‘અજ’ — અજન્મા. ભગવાન અવતાર લે છે, પણ સામાન્ય જીવોની જેમ કર્મવશ જન્મ લેતા નથી. ‘અનાદિ’ — જેનો કોઈ આરંભ નથી. ગયા શ્લોકમાં તેમણે કહ્યું કે તેઓ સૌના આદિ છે; અહીં બતાવે છે કે તેમનો પોતાનો કોઈ આદિ નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ‘અજ’થી જન્મનો નિષેધ છે અને ‘અનાદિ’થી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેઓ કોઈ કારણથી ઉત્પન્ન થયા નથી. ‘લોકમહેશ્વર’ — સર્વ લોકોના મહાન સ્વામી. સર્વ દેવો ઈશ્વર છે, પણ ભગવાન તે સર્વ ઈશ્વરોના પણ ઈશ્વર છે.

જે આ રીતે ભગવાનને જાણે છે, તે ‘અસમ્મૂઢઃ’ છે — મોહમુક્ત. મોહનું સૌથી મોટું રૂપ છે ભગવાનને સામાન્ય મનુષ્ય સમજી લેવા, જેમ નવમા અધ્યાયના અગિયારમા શ્લોકમાં કહ્યું હતું. જે શ્રીકૃષ્ણના માનવરૂપની પાછળ અજન્મા પરમેશ્વરને ઓળખી લે છે, તે જ ખરેખર જ્ઞાની છે.

‘સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે’ — તે સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાનના આ સ્વરૂપનું જ્ઞાન ભક્તિને જન્મ આપે છે, અને એ જ ભક્તિ ભગવત્પ્રાપ્તિમાં બાધક સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. સાચું જ્ઞાન માત્ર માહિતી નથી, પણ હૃદયને બદલી નાખનારી શક્તિ છે.

સંદર્ભ

બીજા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેમના પ્રભાવને દેવો અને ઋષિઓ પણ જાણતા નથી. અહીં તેઓ બતાવે છે કે તેમને અજન્મા, અનાદિ અને લોકમહેશ્વર જાણવાનું શું ફળ છે. આગલા બે શ્લોકોમાં તેઓ બતાવશે કે પ્રાણીઓના સર્વ ભાવો — બુદ્ધિ, જ્ઞાન, ક્ષમા વગેરે — તેમનાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

જીવન-બોધ

ભગવાનને માત્ર એક વ્યક્તિ કે મૂર્તિ ન સમજીએ; તેઓ અજન્મા, અનાદિ અને સૌના સ્વામી છે. આ સમજ આપણને ભ્રમમાંથી મુક્ત કરે છે અને હૃદયને શુદ્ધ કરે છે. ભગવાનના મહિમા પર મનન કરવું એ જ પાપોમાંથી છૂટવાનો ઉપાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અજ: અજન્મા, જે કર્મવશ જન્મ લેતા નથી
અનાદિ: જેનો કોઈ આરંભ નથી
લોકમહેશ્વર: સર્વ લોકોના મહાન સ્વામી
અસમ્મૂઢ: મોહ અને ભ્રમથી રહિત