શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 38

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām .
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham ॥

અર્થ

હું દમન (શાસન) કરનારાઓનો દંડ છું, વિજય ઇચ્છનારાઓની નીતિ છું, ગોપનીય ભાવોમાં મૌન છું અને જ્ઞાનીઓનું જ્ઞાન છું.

શબ્દાર્થ

दण्डः – દંડ, દમનની શક્તિ
दमयताम् – દમન (નિયંત્રણ) કરનારાઓનો
अस्मि – છું
नीतिः – નીતિ, ન્યાયપૂર્ણ ઉપાય
अस्मि – છું
जिगीषताम् – વિજયની ઇચ્છા રાખનારાઓની
मौनम् – મૌન
च – અને
एव – જ
अस्मि – છું
गुह्यानाम् – ગોપનીય ભાવોમાં
ज्ञानम् – જ્ઞાન
ज्ञानवताम् – જ્ઞાનીઓનું
अहम् – હું

અન્વય

दमयतां दण्डः अस्मि, जिगीषतां नीतिः अस्मि, गुह्यानां च मौनम् एव अस्मि, ज्ञानवतां ज्ञानम् अहम् (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘દણ્ડો દમયતામસ્મિ’ — દમન કરનારાઓમાં હું દંડ છું. સમાજમાં વ્યવસ્થા જાળવવા માટે દુષ્ટોને રોકવા જરૂરી છે, અને તેનું સાધન છે ‘દંડ’ — ન્યાયપૂર્ણ દંડવિધાન. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જેઓ ઉચ્છૃંખલ અને કુમાર્ગે જનારા છે, તેમને દંડ જ સીધા માર્ગે લાવે છે. મનુસ્મૃતિમાં કહ્યું છે કે દંડ જ પ્રજાનું શાસન અને રક્ષણ કરે છે. પણ આ દંડ ન્યાયથી પ્રેરિત હોવો જોઈએ, ક્રોધ કે બદલાથી નહીં. માતા-પિતાની શિસ્ત પણ આનું જ રૂપ છે — પ્રેમપૂર્વક સુધારણા માટે.

‘નીતિરસ્મિ જિગીષતામ્’ — વિજય ઇચ્છનારાઓની નીતિ હું છું. નીતિનો અર્થ છે ઉચિત, ન્યાયસંગત ઉપાય અને કુશળ વ્યૂહરચના. વિજય માત્ર બળથી નહીં, બુદ્ધિપૂર્ણ નીતિથી મળે છે. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે આ ન્યાય પર આધારિત નીતિ છે, છળ નહીં. શ્રીકૃષ્ણ પોતે મહાભારતમાં નીતિના સૌથી મોટા આચાર્ય રહ્યા — તેમણે શાંતિ માટે દૂત બનીને પ્રયત્ન કર્યો, અને યુદ્ધમાં ધર્મના વિજય માટે માર્ગદર્શન આપ્યું.

‘મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનામ્’ — ગોપનીય વાતોમાં હું મૌન છું. કોઈ રહસ્યને સુરક્ષિત રાખવાનો સૌથી સારો ઉપાય મૌન છે — જે બોલાયું જ નથી, તે પ્રગટ થઈ શકતું નથી. તેનો એક ઊંડો આધ્યાત્મિક અર્થ પણ છે: પરમ સત્ય શબ્દોથી પર છે, તે મૌનમાં જ અનુભવાય છે. ઉપનિષદોમાં કહ્યું છે કે ત્યાંથી વાણી મન સાથે પાછી ફરે છે. દક્ષિણામૂર્તિ શિવ મૌન વ્યાખ્યાનથી જ શિષ્યોના સંશયો દૂર કરે છે. મુનિ એ જ છે જે મૌન રહે છે.

‘જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામહમ્’ — જ્ઞાનીઓનું જ્ઞાન હું છું. જ્ઞાનીની અંદર જે તત્ત્વજ્ઞાન પ્રકાશે છે, તે ભગવાનનું જ સ્વરૂપ છે. આમ આ શ્લોક શાસન, રાજનીતિ, મૌન અને જ્ઞાન — આ ચારેયમાં ભગવાનની હાજરી બતાવે છે.

સંદર્ભ

સાડત્રીસમા શ્લોકમાં વાસુદેવ, અર્જુન, વ્યાસ અને શુક્રાચાર્યમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં દંડ, નીતિ, મૌન અને જ્ઞાનમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે તેઓ સર્વ પ્રાણીઓનું બીજ છે અને ચર-અચરમાં કશું પણ તેમના વિના નથી.

જીવન-બોધ

શિસ્ત અને ન્યાય સમાજ માટે જરૂરી છે, પણ તે પ્રેમ અને નિષ્પક્ષતાથી પ્રેરિત હોવાં જોઈએ. સફળતા માટે ન્યાયપૂર્ણ નીતિ અપનાવીએ. મૌનની શક્તિને ઓળખીએ — ઓછું બોલીએ, વધુ સાંભળીએ અને અંદરના મૌનમાં ભગવાનનો અનુભવ કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

દંડ: ન્યાયપૂર્ણ દંડવિધાન, શિસ્તની શક્તિ
નીતિ: ન્યાયસંગત ઉપાય, કુશળ વ્યૂહરચના
મૌન: ચૂપ રહેવું, રહસ્યનું રક્ષણ, પરમ સત્યનો અનુભવ
જિગીષા: વિજયની ઇચ્છા