શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 37

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vṛṣṇīnāṃ vāsudevo.asmi pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ .
munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ ॥

અર્થ

હું વૃષ્ણિવંશીઓમાં વાસુદેવ (સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ) છું, પાંડવોમાં ધનંજય (અર્જુન) છું, મુનિઓમાં વેદવ્યાસ છું અને કવિઓ (ક્રાંતદર્શી વિદ્વાનો)માં શુક્રાચાર્ય છું.

શબ્દાર્થ

वृष्णीनाम् – વૃષ્ણિવંશીઓમાં
वासुदेवः – વાસુદેવ (વસુદેવપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ)
अस्मि – છું
पाण्डवानाम् – પાંડવોમાં
धनञ्जयः – ધનંજય, અર્જુન
मुनीनाम् – મુનિઓમાં
अपि – પણ
अहम् – હું
व्यासः – વેદવ્યાસ
कवीनाम् – કવિઓ (ક્રાંતદર્શીઓ)માં
उशना – ઉશના, શુક્રાચાર્ય
कविः – કવિ, ક્રાંતદર્શી

અન્વય

वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि, पाण्डवानां धनञ्जयः (अस्मि), मुनीनाम् अपि अहं व्यासः, कवीनाम् उशना कविः (अस्मि) ।

સમજૂતી

આ શ્લોકની વિભૂતિઓ અત્યંત રસપ્રદ છે, કારણ કે તેમાંનાં ઘણાં પોતે મહાભારતનાં પાત્રો છે. ‘વૃષ્ણીનાં વાસુદેવોઽસ્મિ’ — વૃષ્ણિઓમાં હું વાસુદેવ છું. વૃષ્ણિ યાદવોનો એ વંશ છે જેમાં શ્રીકૃષ્ણે વસુદેવના પુત્ર રૂપે જન્મ લીધો. અહીં શ્રીકૃષ્ણ પોતે પોતાના માનવરૂપને પોતાની વિભૂતિ કહે છે. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે — ‘આ હું જ, તારો સખા વાસુદેવ’. એટલે કે જે રૂપે ભગવાન અર્જુન સામે ઊભા છે, તે પણ તેમની પરમ વિભૂતિ છે.

‘પાણ્ડવાનાં ધનઞ્જયઃ’ — પાંડવોમાં હું ધનંજય (અર્જુન) છું. ભગવાન પોતે અર્જુનને પોતાની વિભૂતિ કહે છે! આ તેમના પ્રેમનું અદ્ભુત પ્રગટીકરણ છે. અર્જુન ધનંજય એટલા માટે કહેવાય છે કે રાજસૂય યજ્ઞ વખતે તેમણે અનેક રાજાઓને જીતીને ધન એકત્ર કર્યું હતું. ભક્ત અને ભગવાનની એકતાનો આ સુંદર સંકેત છે — ભગવાન પોતાના ભક્તને પોતાનું જ રૂપ માને છે. અર્જુનને આ સાંભળીને કેવું લાગ્યું હશે, તેની કલ્પના કરો!

‘મુનીનામપ્યહં વ્યાસઃ’ — મુનિઓમાં હું વ્યાસ છું. મુનિ એ છે જે મનન કરે છે. વેદવ્યાસ, જેમનું જન્મનામ કૃષ્ણ દ્વૈપાયન છે, તેમણે એક વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો, અઢાર પુરાણો અને મહાભારતની રચના કરી, અને બ્રહ્મસૂત્રોના રચયિતા મનાય છે. ગીતા પોતે મહાભારતનો અંશ છે. ભાગવતમાં વ્યાસને ભગવાનના અંશાવતાર કહ્યા છે. ગુરુપૂર્ણિમા વ્યાસપૂર્ણિમા નામે પણ ઓળખાય છે.

‘કવીનામુશના કવિઃ’ — કવિઓમાં હું ઉશના (શુક્રાચાર્ય) છું. અહીં ‘કવિ’નો અર્થ માત્ર કવિતા લખનાર નહીં, પણ ‘ક્રાંતદર્શી’ — દૂર સુધી જોનાર, સૂક્ષ્મ બુદ્ધિવાળો વિદ્વાન છે. શુક્રાચાર્ય, જેમને ઉશના કે ભાર્ગવ પણ કહે છે, અસુરોના ગુરુ હતા, સંજીવની વિદ્યાના જાણકાર અને નીતિશાસ્ત્રના મહાન આચાર્ય. આશ્ચર્ય છે કે ભગવાન અસુરોના ગુરુને પણ પોતાની વિભૂતિ કહે છે — કારણ કે બુદ્ધિ અને જ્ઞાનની શ્રેષ્ઠતા જ્યાં પણ હોય, તે ભગવાનની છે.

સંદર્ભ

છત્રીસમા શ્લોકમાં દ્યૂત, તેજ, વિજય, વ્યવસાય અને સત્ત્વમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં વાસુદેવ, અર્જુન, વ્યાસ અને શુક્રાચાર્યમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન દમન કરનારાઓમાં દંડ, વિજય ઇચ્છનારાઓમાં નીતિ, ગુપ્ત રાખવા યોગ્ય ભાવોમાં મૌન અને જ્ઞાનીઓના જ્ઞાન રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

ભગવાન પોતાના ભક્તને પોતાનું જ સ્વરૂપ માને છે — આ ભક્તિનું સૌથી મોટું સન્માન છે. જ્ઞાન અને શ્રેષ્ઠતા જ્યાં પણ હોય, ભલે તે વિરોધી પક્ષમાં કેમ ન હોય, તેનો આદર કરીએ. વ્યાસ જેવા ગુરુઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહીએ, જેમણે આપણને શાસ્ત્રો આપ્યાં.

મુખ્ય શબ્દો

વૃષ્ણિ: યાદવોનો વંશ, જેમાં શ્રીકૃષ્ણ જન્મ્યા
વાસુદેવ: વસુદેવના પુત્ર — શ્રીકૃષ્ણ
ધનંજય: ધનને જીતનાર — અર્જુન
વ્યાસ: વેદોના વિભાજક, મહાભારત અને પુરાણોના રચયિતા
ઉશના: શુક્રાચાર્ય, અસુરોના ગુરુ, ક્રાંતદર્શી કવિ