શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 36

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham .
jayo.asmi vyavasāyo.asmi sattvaṃ sattvavatāmaham ॥

અર્થ

હું છળ કરનારાઓમાં જુગાર છું, તેજસ્વીઓનું તેજ છું. હું (જીતનારાઓનો) વિજય છું, (નિશ્ચય કરનારાઓનો) દૃઢ નિશ્ચય છું અને સાત્ત્વિક પુરુષોનું સત્ત્વ (સાત્ત્વિક ભાવ) છું.

શબ્દાર્થ

द्यूतम् – દ્યૂત, જુગાર
छलयताम् – છળ કરનારાઓમાં
अस्मि – છું
तेजः – તેજ, પ્રભાવ
तेजस्विनाम् – તેજસ્વીઓનું
अहम् – હું
जयः – વિજય
अस्मि – છું
व्यवसायः – દૃઢ નિશ્ચય, ઉદ્યમ
अस्मि – છું
सत्त्वम् – સત્ત્વ, સાત્ત્વિક ભાવ
सत्त्ववताम् – સાત્ત્વિક પુરુષોનું
अहम् – હું

અન્વય

छलयतां द्यूतम् अस्मि, तेजस्विनां तेजः अहम् (अस्मि); जयः अस्मि, व्यवसायः अस्मि, सत्त्ववतां सत्त्वम् अहम् (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘દ્યૂતં છલયતામસ્મિ’ — છળ કરનારાઓમાં હું દ્યૂત (જુગાર) છું. આ વિભૂતિ પહેલી નજરે ચોંકાવનારી લાગે છે, કારણ કે જુગાર તો મહાભારતની વિનાશક ઘટનાઓનું કારણ બન્યો હતો. પણ તેનો અર્થ સમજવો જરૂરી છે. ભગવાન અહીં જુગારની પ્રશંસા નથી કરતા, કે તે રમવાની પ્રેરણા નથી આપતા. તેઓ માત્ર એ બતાવે છે કે છળ-કપટનાં જેટલાં સાધનો છે, તેમાં દ્યૂત સૌથી પ્રબળ છે — તે રાજાઓનાં રાજ્ય અને બુદ્ધિમાનોનો વિવેક સુધ્ધાં છીનવી લે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે છળ કરનારાઓનાં સાધનોમાં દ્યૂત સર્વોપરી છે.

આ વિભૂતિનો ઊંડો અર્થ એ છે કે ભગવાનની સત્તાથી કશું બહાર નથી — શુભ પણ અને અશુભ પણ. જુગારમાં જે આકર્ષણ અને શક્તિ છે, તે પણ અંતે એ જ પરમ શક્તિમાંથી આવે છે, જેમ વીજળી હોસ્પિટલમાં જીવન પણ બચાવે છે અને ખોટા ઉપયોગથી નુકસાન પણ કરે છે. દોષ શક્તિનો નહીં, તેના દુરુપયોગનો છે. આચાર્ય રામાનુજ પણ કહે છે કે ભગવાનનું શાસન ધૂર્તો પર પણ ચાલે છે. આનાથી સાધકને એ સાવધાની મળે છે કે આવી પ્રબળ લલચાવનારી શક્તિથી દૂર રહે.

‘તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્’ — તેજસ્વીઓનું તેજ હું છું. જે મહાપુરુષોના વ્યક્તિત્વમાં એવો પ્રભાવ હોય કે તેમની સામે લોકો આપમેળે નતમસ્તક થઈ જાય, તેમનું એ તેજ ભગવાનનું છે. ‘જયોઽસ્મિ’ — વિજેતાઓનો વિજય હું છું. ‘વ્યવસાયોઽસ્મિ’ — દૃઢ નિશ્ચય અને અથાક ઉદ્યમ હું છું. આચાર્ય શંકર વ્યવસાયનો અર્થ ‘ઉદ્યમ’ (પરિશ્રમ) કરે છે. સફળતા પરિશ્રમ અને દૃઢ સંકલ્પથી આવે છે, અને એ બંને ભગવાનની દેન છે.

‘સત્ત્વં સત્ત્વવતામહમ્’ — સાત્ત્વિક પુરુષોનું સત્ત્વ હું છું. સત્ત્વ — પવિત્રતા, જ્ઞાન, શાંતિ અને પ્રકાશનો ગુણ — જેમનામાં પ્રધાન હોય છે, તેમનામાં એ સત્ત્વ ભગવાનનો જ પ્રકાશ છે. આમ આ શ્લોકમાં નિમ્નતમ (દ્યૂત)થી ઉચ્ચતમ (સત્ત્વ) સુધી ભગવાનની વ્યાપકતા બતાવી છે.

સંદર્ભ

પાંત્રીસમા શ્લોકમાં બૃહત્સામ, ગાયત્રી, માગશર અને વસંતમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં દ્યૂત, તેજ, વિજય, વ્યવસાય અને સત્ત્વમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન વૃષ્ણિઓમાં વાસુદેવ, પાંડવોમાં અર્જુન, મુનિઓમાં વ્યાસ અને કવિઓમાં શુક્રાચાર્ય રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

દરેક શક્તિ ભગવાનમાંથી આવે છે, પણ તેનો સદુપયોગ કે દુરુપયોગ આપણા હાથમાં છે. જુગાર જેવી લલચાવનારી શક્તિઓથી સાવધાન રહીએ. સફળતા માટે દૃઢ નિશ્ચય અને ઉદ્યમ અપનાવીએ, અને સત્ત્વગુણ વધારીને જીવનમાં પ્રકાશ લાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

દ્યૂત: જુગાર, છળનું સૌથી પ્રબળ સાધન
તેજ: પ્રભાવ, આભા
વ્યવસાય: દૃઢ નિશ્ચય, ઉદ્યમ
સત્ત્વ: પવિત્રતા, જ્ઞાન અને શાંતિનો ગુણ