શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 15

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama .
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate ॥

અર્થ

હે પુરુષોત્તમ! હે પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર! હે પ્રાણીઓના ઈશ્વર! હે દેવોના દેવ! હે જગતના સ્વામી! આપ પોતે જ પોતાનાથી પોતાને જાણો છો.

શબ્દાર્થ

स्वयम् – પોતે
एव – જ
आत्मना – પોતાનાથી
आत्मानम् – પોતાને
वेत्थ – જાણો છો
त्वम् – આપ
पुरुषोत्तम – હે પુરુષોમાં ઉત્તમ
भूतभावन – હે પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર
भूतेश – હે પ્રાણીઓના ઈશ્વર
देवदेव – હે દેવોના દેવ
जगत्पते – હે જગતના સ્વામી

અન્વય

पुरुषोत्तम, भूतभावन, भूतेश, देवदेव, जगत्पते, त्वं स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું કે આપને ન દેવો જાણે છે, ન દાનવો. તો પછી કોણ જાણે છે? આ શ્લોકમાં તેનો ઉત્તર છે — ‘સ્વયમેવાત્મનાત્માનં વેત્થ ત્વમ્’ — આપ પોતે જ પોતાનાથી પોતાને જાણો છો. ભગવાનને જાણનાર બીજું કોઈ નથી; તેઓ સ્વયંપ્રકાશ છે. જેમ સૂર્યને જોવા માટે બીજા દીવાની જરૂર પડતી નથી, તે પોતાના જ પ્રકાશથી દેખાય છે, તેમ ભગવાન પોતાના જ જ્ઞાનથી પોતાને જાણે છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન નિરતિશય જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય અને શક્તિથી યુક્ત છે, તેથી તેઓ કોઈ બાહ્ય સાધન વિના પોતાના સ્વરૂપને જાણે છે. સાધક માટે તેનો અર્થ એ છે કે ભગવાનને જાણવાનો એકમાત્ર માર્ગ એ છે કે તેઓ પોતે પોતાની કૃપાથી પોતાને પ્રગટ કરે — જેમ તેમણે અગિયારમા શ્લોકમાં કહ્યું કે તેઓ ભક્તના હૃદયમાં જ્ઞાનદીપ પ્રગટાવે છે.

પ્રેમ અને શ્રદ્ધાથી ભરેલો અર્જુન ભગવાનને પાંચ સંબોધનોથી પોકારે છે, જેમ કોઈ પ્રિયજનને વારંવાર જુદાં જુદાં નામોથી પોકારે. ‘પુરુષોત્તમ’ — સર્વ પુરુષોમાં ઉત્તમ, જેનો વિસ્તાર પંદરમા અધ્યાયમાં થશે. ‘ભૂતભાવન’ — પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર. ‘ભૂતેશ’ — પ્રાણીઓના નિયંતા. ‘દેવદેવ’ — દેવોના પણ પૂજ્ય દેવ. ‘જગત્પતે’ — સમગ્ર જગતના પાલક સ્વામી.

આ સંબોધનો એક ક્રમ બતાવે છે — ભગવાન ઉત્પત્તિકર્તા છે, નિયંતા છે, દેવોના પણ દેવ છે, અને સમગ્ર જગતના રક્ષક છે. આ નામો લેતાં અર્જુનનું હૃદય ભગવાનના મહિમાથી પૂર્ણપણે ભરાઈ ગયું છે, અને હવે તે તેમને વિભૂતિઓના વિસ્તારની પ્રાર્થના કરવા તૈયાર છે.

સંદર્ભ

ચૌદમા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું કે દેવો અને દાનવો પણ ભગવાનના સ્વરૂપને જાણતા નથી. અહીં તે કહે છે કે માત્ર ભગવાન જ પોતાને જાણે છે. આગલા શ્લોકમાં તે પ્રાર્થના કરશે કે આપ આપની એ દિવ્ય વિભૂતિઓ પૂર્ણ રીતે કહો જેનાથી આપ સર્વ લોકમાં વ્યાપ્ત છો.

જીવન-બોધ

પરમ સત્યને જાણવા માટે તેની કૃપા જ અંતિમ સાધન છે. પ્રેમથી ભગવાનને તેમનાં વિવિધ નામોથી સ્મરીએ — દરેક નામ તેમના કોઈ મહિમાનું દ્વાર છે.

મુખ્ય શબ્દો

પુરુષોત્તમ: સર્વ પુરુષોમાં ઉત્તમ, પરમ પુરુષ
ભૂતભાવન: પ્રાણીઓના ઉત્પત્તિકર્તા
ભૂતેશ: પ્રાણીઓના ઈશ્વર
દેવદેવ: દેવોના પણ દેવ
જગત્પતિ: જગતના સ્વામી