શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 8

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate .
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ ॥

અર્થ

હું જ સૌની ઉત્પત્તિનું કારણ છું અને મારાથી જ બધું પ્રવર્તે (ચાલે) છે — એમ જાણીને બુદ્ધિમાન ભક્તો શ્રદ્ધા અને પ્રેમથી યુક્ત થઈને મારું ભજન કરે છે.

શબ્દાર્થ

अहम् – હું
सर्वस्य – સૌનું
प्रभवः – ઉત્પત્તિનું કારણ
मत्तः – મારાથી
सर्वम् – બધું
प्रवर्तते – પ્રવર્તે છે, ચેષ્ટા કરે છે
इति – એમ
मत्वा – માનીને, જાણીને
भजन्ते – ભજે છે
माम् – મને
बुधाः – બુદ્ધિમાન, જ્ઞાની
भावसमन्विताः – ભાવ (શ્રદ્ધા-પ્રેમ)થી યુક્ત

અન્વય

अहं सर्वस्य प्रभवः, मत्तः सर्वं प्रवर्तते — इति मत्वा भावसमन्विताः बुधाः मां भजन्ते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક દસમા અધ્યાયનું હૃદય છે અને ‘ચતુઃશ્લોકી’નો પહેલો શ્લોક છે. તેમાં ભગવાન આખી ગીતાના દર્શનને બે નાનાં વાક્યોમાં સમેટી લે છે — ‘અહં સર્વસ્ય પ્રભવઃ’ અને ‘મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે’.

‘અહં સર્વસ્ય પ્રભવઃ’ — હું સૌની ઉત્પત્તિનું કારણ છું. અહીં ‘સર્વસ્ય’માં કશું બાકી નથી — દેવો, ઋષિઓ, મનુષ્યો, પશુઓ, વનસ્પતિ, જડ અને ચેતન, બધું. આચાર્ય શંકર પ્રમાણે ભગવાન જગતના અભિન્ન નિમિત્ત-ઉપાદાન કારણ છે — જેમ કરોળિયો પોતાની અંદરથી જાળું બનાવે છે, તેમ ભગવાન પોતાનામાંથી જગતને પ્રગટ કરે છે. ‘મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે’ — અને મારાથી જ બધું પ્રવર્તે છે. ઉત્પત્તિ પછી પણ જગતની દરેક ગતિ, દરેક ક્રિયા — ગ્રહોનું ફરવું, હૃદયનું ધબકવું, વિચારોનું ઊઠવું — ભગવાનની શક્તિથી જ થાય છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાન માત્ર સૃષ્ટિકર્તા નથી, સૌના અંતર્યામી નિયંતા પણ છે, જેમની આજ્ઞાથી બધું ચાલે છે.

‘ઇતિ મત્વા’ — એમ જાણીને. અહીં ભક્તિનો આધાર જ્ઞાન છે. જ્યારે બુદ્ધિ સમજી લે છે કે જે કંઈ મને પ્રિય છે — માતા-પિતા, મિત્રો, પ્રકૃતિનું સૌંદર્ય, જ્ઞાન, શક્તિ — તે સૌનો સ્રોત એક જ છે, ત્યારે પ્રેમ સ્વાભાવિક રીતે તે સ્રોત તરફ વળી જાય છે. જે નદીને પ્રેમ કરે છે, તે અંતે તેના ઉદ્ગમને પણ પ્રેમ કરવા લાગે છે.

‘બુધાઃ’ — આવા ભક્તોને ‘બુધ’ અર્થાત્ બુદ્ધિમાન કહ્યા છે. ગીતામાં ભક્તિ ક્યારેય અંધશ્રદ્ધા નથી; તે વિવેકનું સ્વાભાવિક ફળ છે. સાતમા અધ્યાયમાં પણ ભગવાને જ્ઞાની ભક્તને સર્વશ્રેષ્ઠ કહ્યો હતો. ‘ભાવસમન્વિતાઃ’ — પણ માત્ર જ્ઞાન પૂરતું નથી, ભાવ પણ જોઈએ. આચાર્ય શંકર ‘ભાવ’નો અર્થ પરમાર્થ-તત્ત્વ પ્રત્યે અભિનિવેશ (ઊંડી લગન) કરે છે; આચાર્ય રામાનુજ તેને પ્રેમપૂર્ણ ભક્તિ માને છે. જ્ઞાન અને ભાવ — આ બે પાંખો છે જેનાથી ભક્તિનું પક્ષી ઊડે છે.

આ શ્લોકનો વ્યાવહારિક સંદેશ એ છે કે સંસારની દરેક સુંદર અને શ્રેષ્ઠ વસ્તુ આપણને ભગવાનની યાદ અપાવનારી બની શકે. જ્યારે આપણે સૂર્યોદય, કોઈ બાળકનું સ્મિત કે કોઈ મહાન કૃતિ જોઈએ, ત્યારે તેની પાછળના સ્રોતનું સ્મરણ કરીએ.

સંદર્ભ

સાતમા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેમની વિભૂતિ અને યોગને જાણનાર અવિચળ ભક્તિ પામે છે. અહીંથી ચાર શ્લોકોમાં તેઓ એ ભક્તિનું સ્વરૂપ બતાવે છે — પહેલાં તેનો જ્ઞાન-આધાર. આગલા શ્લોકમાં તેઓ ભક્તોના જીવન અને વ્યવહારનું સુંદર ચિત્ર આપશે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં જે કંઈ સુંદર, શક્તિશાળી કે પ્રિય છે, તેનો સ્રોત ભગવાન છે. આ સમજને આપણા પ્રેમનો આધાર બનાવીએ — જ્ઞાન અને ભાવના, બંનેને સાથે રાખીને ભગવાનનું ભજન કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રભવ: ઉત્પત્તિનું કારણ, સ્રોત
પ્રવર્તતે: ચાલે છે, ગતિ અને ક્રિયા કરે છે
બુધ: બુદ્ધિમાન, વિવેકી
ભાવસમન્વિત: શ્રદ્ધા અને પ્રેમભાવથી યુક્ત
ચતુઃશ્લોકી: ગીતા 10.8–11 — સારરૂપ ચાર શ્લોકો