શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 30

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham .
mṛgāṇāṃ ca mṛgendro.ahaṃ vainateyaśca pakṣiṇām ॥

અર્થ

હું દૈત્યોમાં પ્રહ્લાદ છું, ગણના કરનારાઓમાં કાળ (સમય) છું, પશુઓમાં સિંહ છું અને પક્ષીઓમાં વિનતાપુત્ર ગરુડ છું.

શબ્દાર્થ

प्रह्लादः – પ્રહ્લાદ
च – અને
अस्मि – છું
दैत्यानाम् – દૈત્યો (દિતિના પુત્રો)માં
कालः – કાળ, સમય
कलयताम् – ગણના કરનારાઓમાં
अहम् – હું
मृगाणाम् – પશુઓમાં
च – અને
मृगेन्द्रः – પશુઓનો રાજા — સિંહ
अहम् – હું
वैनतेयः – વિનતાના પુત્ર — ગરુડ
च – અને
पक्षिणाम् – પક્ષીઓમાં

અન્વય

दैत्यानां प्रह्लादः च अस्मि, कलयताम् अहं कालः (अस्मि), मृगाणां च अहं मृगेन्द्रः, पक्षिणां च वैनतेयः (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘પ્રહ્લાદશ્ચાસ્મિ દૈત્યાનામ્’ — દૈત્યોમાં હું પ્રહ્લાદ છું. આ વિભૂતિ અત્યંત અર્થપૂર્ણ છે. દૈત્યો દિતિના પુત્રો છે અને સામાન્ય રીતે દેવોના વિરોધી મનાય છે. પ્રહ્લાદ દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુના પુત્ર હતા, જે ભગવાન વિષ્ણુનો કટ્ટર શત્રુ હતો. પણ બાળક પ્રહ્લાદ જન્મથી જ પરમ ભક્ત હતા. પિતાએ તેમને પર્વત પરથી ફેંકાવ્યા, હાથીઓ નીચે કચડાવ્યા, ઝેર આપ્યું, હોલિકાના ખોળામાં અગ્નિમાં બેસાડ્યા — પણ પ્રહ્લાદની ભક્તિ અડગ રહી. અંતે ભગવાન નૃસિંહ રૂપે થાંભલામાંથી પ્રગટ થયા અને ભક્તની રક્ષા કરી. આ વિભૂતિનો સંદેશ છે કે ભક્તિ માટે જન્મ કે કુળ બાધક નથી — નવમા અધ્યાયના બત્રીસમા શ્લોકનું જીવંત ઉદાહરણ.

‘કાલઃ કલયતામહમ્’ — ગણના કરનારાઓમાં હું કાળ છું. ‘કલયતામ્’ના બે અર્થ છે — ગણના કરનારા, અને નિયંત્રણ કે સંહાર કરનારા. સર્વ માપોમાં કાળ સૌથી સૂક્ષ્મ અને સર્વવ્યાપી છે; ક્ષણ, દિવસ, વર્ષ અને યુગ — બધું તેનાથી જ ગણાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે કાળ બધું ગણે છે અને સૌનું આયુષ્ય સમાપ્ત કરે છે. અગિયારમા અધ્યાયમાં ભગવાન પોતે કહેશે — ‘કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્’.

‘મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રોઽહમ્’ — પશુઓમાં હું મૃગેન્દ્ર (સિંહ) છું. સિંહ વનનો રાજા છે — નિર્ભય, તેજસ્વી અને ગરિમામય. ભગવાને નૃસિંહ અવતારમાં સિંહનું જ રૂપ ધારણ કર્યું હતું, તેથી પ્રહ્લાદ અને સિંહ — બંને વિભૂતિઓ એક જ શ્લોકમાં આવવી એ સુંદર સંયોગ છે.

‘વૈનતેયશ્ચ પક્ષિણામ્’ — પક્ષીઓમાં હું વૈનતેય (ગરુડ) છું. ગરુડ મહર્ષિ કશ્યપ અને વિનતાના પુત્ર છે, ભગવાન વિષ્ણુના વાહન અને ધ્વજચિહ્ન. પોતાની માતાને દાસત્વમાંથી મુક્ત કરાવવા તેઓ સ્વર્ગમાંથી અમૃત લઈ આવ્યા — તેમની માતૃભક્તિ, શક્તિ અને ગતિ પ્રસિદ્ધ છે. તેઓ વૈદિક જ્ઞાનના પ્રતીક પણ મનાય છે, જેમની પાંખો પર ભગવાન બિરાજે છે.

સંદર્ભ

ઓગણત્રીસમા શ્લોકમાં અનંત, વરુણ, અર્યમા અને યમમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં પ્રહ્લાદ, કાળ, સિંહ અને ગરુડમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન પવિત્ર કરનારાઓમાં વાયુ, શસ્ત્રધારીઓમાં રામ, જળચરોમાં મગર અને નદીઓમાં ગંગા રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

પ્રહ્લાદ શીખવે છે કે પ્રતિકૂળ પરિવાર અને પરિસ્થિતિ પણ સાચી ભક્તિને રોકી શકતાં નથી. સમયને ભગવાનની વિભૂતિ માનીને તેનો સદુપયોગ કરીએ. સિંહ જેવી નિર્ભયતા અને ગરુડ જેવી સેવાભાવના અપનાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રહ્લાદ: હિરણ્યકશિપુના પુત્ર, પરમ ભક્ત
કાળ: સમય, સૌનો ગણક અને સંહારક
મૃગેન્દ્ર: પશુઓનો રાજા — સિંહ
વૈનતેય (ગરુડ): વિનતાના પુત્ર, વિષ્ણુના વાહન
દૈત્ય: દિતિના પુત્રો