શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 4

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ .
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo.abhāvo bhayaṃ cābhayameva ca ॥

અર્થ

બુદ્ધિ, જ્ઞાન, અસંમોહ (ભ્રમનો અભાવ), ક્ષમા, સત્ય, દમ (ઇન્દ્રિયસંયમ), શમ (મનનો સંયમ), સુખ, દુઃખ, ઉત્પત્તિ, વિનાશ, ભય અને અભય — (આ સર્વ ભાવો મારામાંથી જ થાય છે).

શબ્દાર્થ

बुद्धिः – બુદ્ધિ, સૂક્ષ્મ વિષયો સમજવાની શક્તિ
ज्ञानम् – જ્ઞાન, આત્મા-અનાત્માનો બોધ
असम्मोहः – મોહ (ભ્રમ)નો અભાવ
क्षमा – ક્ષમા, સહનશીલતા
सत्यम् – સત્ય
दमः – ઇન્દ્રિયોનો સંયમ
शमः – મનનો સંયમ, શાંતિ
सुखम् – સુખ
दुःखम् – દુઃખ
भवः – ઉત્પત્તિ, હોવું
अभावः – વિનાશ, ન હોવું
भयम् – ભય
च – અને
अभयम् – નિર્ભયતા
एव – જ
च – અને

અન્વય

बुद्धिः, ज्ञानम्, असम्मोहः, क्षमा, सत्यं, दमः, शमः, सुखं, दुःखं, भवः, अभावः, भयं च अभयम् एव च — (एते भावाः मत्तः एव भवन्ति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક અને આગલા શ્લોકમાં ભગવાન વીસ ભાવો (માનસિક અવસ્થાઓ અને ગુણો)ની યાદી આપે છે અને કહે છે કે આ બધા તેમનામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. આ વિભૂતિઓનું પહેલું રૂપ છે — બાહ્ય વસ્તુઓમાં નહીં, પણ આપણી પોતાની અંદર ભગવાનની હાજરી.

પહેલા ત્રણ ભાવો જ્ઞાન સાથે જોડાયેલા છે. ‘બુદ્ધિ’ — સૂક્ષ્મ અને ઊંડા વિષયો સમજવાની શક્તિ. ‘જ્ઞાન’ — આત્મા અને અનાત્માનો વિવેક. ‘અસંમોહ’ — કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં ભ્રમિત ન થવું, સાચો નિર્ણય લઈ શકવો. ત્યાર પછી નૈતિક ગુણો આવે છે. ‘ક્ષમા’ — અપમાન કે કષ્ટ મળે તોય મનમાં વિકાર ન આવવા દેવો. ‘સત્ય’ — જેવું જોયું-સાંભળ્યું તેવું જ હિતકર રીતે કહેવું. ‘દમ’ — બાહ્ય ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી રોકવી. ‘શમ’ — અંદરના મનને શાંત કરવું.

પછી ભગવાન એવા ભાવો ગણાવે છે જે વિપરીત જોડીઓમાં છે — ‘સુખ-દુઃખ’, ‘ભવ-અભાવ’ (ઉત્પત્તિ અને વિનાશ), ‘ભય-અભય’. એ આશ્ચર્યજનક છે કે ભગવાન દુઃખ અને ભયને પણ પોતાનાથી ઉત્પન્ન કહે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ સર્વ ભાવો પ્રાણીઓનાં પોતાનાં કર્મો અનુસાર ઉત્પન્ન થાય છે, પણ તેમની શક્તિનો સ્રોત ભગવાન જ છે. જેમ વીજળી એક જ છે, પણ તેનાથી પંખો પણ ચાલે છે અને હીટર પણ.

આ સમજનો વ્યાવહારિક લાભ ખૂબ ઊંડો છે. જો મારી બુદ્ધિ, મારું જ્ઞાન, મારી ક્ષમા — બધું ભગવાનમાંથી જ છે, તો તેના પર અહંકાર કરવાનું કોઈ કારણ નથી. અને જો દુઃખ અને ભય પણ તેમની વ્યવસ્થાનું અંગ છે, તો તેમને પણ શાંતિથી સ્વીકારી શકાય છે.

સંદર્ભ

ત્રીજા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને અજન્મા અને લોકમહેશ્વર કહ્યા. આ અને આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવે છે કે પ્રાણીઓના સર્વ આંતરિક ભાવો તેમનાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચમા શ્લોકમાં આ યાદી પૂરી થશે, અને છઠ્ઠામાં તેઓ સપ્તર્ષિઓ અને મનુઓની ઉત્પત્તિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

આપણી અંદર જે સારા ગુણો — બુદ્ધિ, ક્ષમા, સત્ય, સંયમ — છે, તે ભગવાનની દેન છે; તેથી તેના પર અહંકાર ન કરીએ, કૃતજ્ઞ રહીએ. અને જીવનનાં સુખ-દુઃખ, ભય-અભયને પણ એ જ એક સ્રોતમાંથી આવેલાં જાણીને સમભાવે સ્વીકારીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અસંમોહ: ભ્રમનો અભાવ, વિવેકપૂર્ણ સ્પષ્ટતા
ક્ષમા: અપમાન કે કષ્ટમાં પણ અવિચલિત રહેવું
દમ: બાહ્ય ઇન્દ્રિયોનો સંયમ
શમ: મનનો સંયમ અને શાંતિ
ભાવ: માનસિક અવસ્થા, ગુણ