શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 20

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ .
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca ॥

અર્થ

હે ગુડાકેશ (નિદ્રાને જીતનાર અર્જુન)! હું સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત આત્મા છું, અને હું જ સર્વ પ્રાણીઓનો આદિ, મધ્ય અને અંત છું.

શબ્દાર્થ

अहम् – હું
आत्मा – આત્મા, અંતરાત્મા
गुडाकेश – હે નિદ્રાને જીતનાર (અર્જુન)
सर्वभूताशयस्थितः – સર્વ પ્રાણીઓના હૃદય (આશય)માં સ્થિત
अहम् – હું
आदिः – આદિ, આરંભ
च – અને
मध्यम् – મધ્ય
च – અને
भूतानाम् – પ્રાણીઓનો
अन्तः – અંત
एव – જ
च – અને

અન્વય

गुडाकेश, अहं सर्वभूताशयस्थितः आत्मा (अस्मि); अहं च भूतानाम् आदिः मध्यं च अन्तः एव च (अस्मि) ।

સમજૂતી

વિભૂતિઓની યાદી શરૂ કરતાં પહેલાં ભગવાન સૌથી મૂળભૂત અને સર્વોચ્ચ વિભૂતિ બતાવે છે — ‘અહમાત્મા ગુડાકેશ સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ’ — હું સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત આત્મા છું. આ કોઈ બાહ્ય વસ્તુ નથી, પણ દરેક પ્રાણીનું અંતરતમ સત્ય છે. તેથી જ આ શ્લોક આ અધ્યાયમાં સૌથી ઊંડો ગણાય છે. આગળ આવનારી સર્વ વિભૂતિઓ — સૂર્ય, ચંદ્ર, હિમાલય, ગંગા — બહાર જોવાય છે, પણ આ વિભૂતિ અંદર અનુભવાય છે.

આચાર્ય શંકર આ શ્લોકને વિશેષ મહત્ત્વ આપે છે. તેઓ કહે છે કે જે સાધકો સૌથી ઊંચા અધિકારી છે, તેમણે ભગવાનનું ધ્યાન આ જ રૂપે કરવું જોઈએ — દરેક પ્રાણીની અંદર ‘હું’ રૂપે પ્રકાશતા આત્મા રૂપે. જેઓ આ રીતે ધ્યાન કરવામાં અસમર્થ છે, તેમને માટે આગળની વિભૂતિઓ બતાવી છે. અદ્વૈત દૃષ્ટિએ આ આત્મા અને પરમાત્માની એકતાની ઘોષણા છે — જે ચૈતન્ય મારી અંદર ‘હું છું’ રૂપે ઝળહળે છે, તે જ પરમાત્મા છે.

આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ અંતર્યામી રૂપે કરે છે — ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં આત્માના પણ આત્મા રૂપે, તેમના નિયંતા અને આધાર રૂપે સ્થિત છે. જેમ શરીરનો આત્મા જીવ છે, તેમ જીવનો આત્મા પરમાત્મા છે. આચાર્ય મધ્વ પણ ભગવાનને સૌની અંદર સ્થિત સ્વતંત્ર નિયંતા માને છે. ત્રણેય આચાર્યો આ વાતે સંમત છે કે ભગવાન આપણાથી દૂર નથી, આપણા હૃદયના સૌથી અંદરના સ્થાનમાં બિરાજમાન છે.

‘અહમાદિશ્ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામન્ત એવ ચ’ — હું જ પ્રાણીઓનો આદિ, મધ્ય અને અંત છું. જન્મ, જીવન અને મૃત્યુ — ત્રણેય અવસ્થાઓ ભગવાનમાં જ થાય છે. જેમ માટીમાંથી ઘડો બને છે, માટીમાં જ તે ટકી રહે છે, અને તૂટીને માટીમાં જ ભળી જાય છે — તેમ સર્વ પ્રાણીઓ ભગવાનમાંથી આવે છે, ભગવાનમાં રહે છે અને ભગવાનમાં જ પાછા ફરે છે.

‘ગુડાકેશ’ સંબોધન ખૂબ અર્થપૂર્ણ છે. ગુડાકાનો અર્થ છે નિદ્રા; ગુડાકેશ — નિદ્રાના સ્વામી, જેણે આળસ અને અજ્ઞાનની ઊંઘને જીતી લીધી છે. ભગવાન જાણે કહે છે — હે અર્જુન, તું જાગેલો છે, તેથી તું આ સૌથી સૂક્ષ્મ સત્યને સમજી શકે છે. સાધક માટે આ શ્લોકનો સંદેશ છે — ભગવાનને શોધવા ક્યાંય દૂર જવાની જરૂર નથી; આંખો બંધ કરીને પોતાની અંદરના સાક્ષી ચૈતન્ય પર ધ્યાન કરો, ત્યાં જ તેઓ મળશે.

સંદર્ભ

ઓગણીસમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાની મુખ્ય વિભૂતિઓ કહેવાનું વચન આપ્યું. અહીં તેઓ સૌથી પહેલી અને સૌથી ઊંચી વિભૂતિ — સૌના હૃદયમાં સ્થિત આત્મા — બતાવે છે. આગલા શ્લોકથી તેઓ વિવિધ વર્ગોમાં પોતાની શ્રેષ્ઠ વિભૂતિઓનું વર્ણન શરૂ કરશે — આદિત્યોમાં વિષ્ણુ, જ્યોતિઓમાં સૂર્ય વગેરે.

જીવન-બોધ

ભગવાનને બહાર શોધતાં પહેલાં પોતાની અંદર શોધીએ — તેઓ દરેક હૃદયમાં આત્મા રૂપે બિરાજમાન છે. જ્યારે આ ભાવ દૃઢ થાય છે, ત્યારે આપણે દરેક પ્રાણીમાં એ જ ચૈતન્યને જોઈને સૌનો આદર કરવા લાગીએ છીએ.

મુખ્ય શબ્દો

આત્મા: દરેક પ્રાણીનું અંતરતમ ચૈતન્ય, પરમાત્મા
સર્વભૂતાશય: સર્વ પ્રાણીઓનું હૃદય
અંતર્યામી: અંદર રહીને નિયંત્રણ કરનાર પરમાત્મા
આદિ-મધ્ય-અંત: ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય
ગુડાકેશ: નિદ્રાને જીતનાર — અર્જુન