શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 33

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

akṣarāṇāmakāro.asmi dvandvaḥ sāmāsikasya ca .
ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ ॥

અર્થ

હું અક્ષરોમાં ‘અ’કાર છું અને સમાસોમાં દ્વંદ્વ સમાસ છું. હું જ અક્ષય (ક્યારેય પૂરો ન થનારો) કાળ છું, અને હું જ સર્વ તરફ મુખવાળો, સૌનું ધારણ-પોષણ કરનાર વિધાતા છું.

શબ્દાર્થ

अक्षराणाम् – અક્ષરોમાં
अकारः – ‘અ’ અક્ષર
अस्मि – છું
द्वन्द्वः – દ્વંદ્વ સમાસ
सामासिकस्य – સમાસોના સમૂહમાં
च – અને
अहम् – હું
एव – જ
अक्षयः – અક્ષય, અવિનાશી
कालः – કાળ
धाता – ધારણ-પોષણ કરનાર, કર્મફળ-વિધાતા
अहम् – હું
विश्वतोमुखः – સર્વ તરફ મુખવાળો

અન્વય

अक्षराणाम् अकारः अस्मि, सामासिकस्य च द्वन्द्वः (अस्मि); अहम् एव अक्षयः कालः, अहं विश्वतोमुखः धाता (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘અક્ષરાણામકારોઽસ્મિ’ — અક્ષરોમાં હું ‘અ’કાર છું. સંસ્કૃત વર્ણમાળા ‘અ’થી શરૂ થાય છે, અને દરેક વ્યંજનના ઉચ્ચારણમાં ‘અ’ છુપાયેલો રહે છે — ‘ક’ ખરેખર ‘ક્+અ’ છે. ‘અ’ વિના કોઈ વ્યંજન બોલી જ શકાતો નથી. ઐતરેય આરણ્યકમાં કહ્યું છે કે ‘અ’કાર જ સમગ્ર વાણી છે. ઓંકારનો પહેલો અક્ષર પણ ‘અ’ છે. જેમ ‘અ’ સર્વ અક્ષરોમાં વ્યાપ્ત છે, તેમ ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓમાં વ્યાપ્ત છે.

‘દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ’ — સમાસોમાં હું દ્વંદ્વ છું. સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં ઘણા પ્રકારના સમાસ (શબ્દોના મેળ) હોય છે — તત્પુરુષ, બહુવ્રીહિ, અવ્યયીભાવ, દ્વંદ્વ વગેરે. બીજા સમાસોમાં મોટે ભાગે એક પદ પ્રધાન અને બીજું ગૌણ હોય છે, પણ દ્વંદ્વ સમાસમાં બધાં પદો સમાન રીતે પ્રધાન હોય છે, જેમ ‘રામ-કૃષ્ણૌ’ (રામ અને કૃષ્ણ) કે ‘માતા-પિતરૌ’. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તેમાં બંને પદોનો અર્થ સમાન મહત્ત્વ ધરાવે છે, તેથી તે શ્રેષ્ઠ છે. આ સમાનતા અને સંતુલન ભગવાનની વિભૂતિ છે.

‘અહમેવાક્ષયઃ કાલઃ’ — હું જ અક્ષય કાળ છું. ત્રીસમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને ગણના કરનારાઓમાં ‘કાળ’ કહ્યા હતા — તે માપી શકાય તેવો કાળ હતો, જેમ ક્ષણ અને વર્ષ. અહીં ‘અક્ષય કાળ’ એ અનંત, શાશ્વત કાળ છે જે ક્યારેય પૂરો થતો નથી, જે સર્વ પરિવર્તનોનો આધાર છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને સૌનો સંહાર કરનાર કાળ રૂપે પણ જુએ છે.

‘ધાતાહં વિશ્વતોમુખઃ’ — હું સર્વ તરફ મુખવાળો ધાતા છું. ધાતાનો અર્થ છે જે સૌને ધારણ કરે છે અને દરેક પ્રાણીને તેનાં કર્મોનું ફળ આપે છે. ‘વિશ્વતોમુખ’ — જેનાં મુખ સર્વ દિશામાં છે — એટલે કે જે બધું એક સાથે જુએ છે અને સૌની વ્યવસ્થા કરે છે. નવમા અધ્યાયના પંદરમા શ્લોકમાં પણ આ શબ્દ આવ્યો હતો.

સંદર્ભ

બત્રીસમા શ્લોકમાં સૃષ્ટિના આદિ-મધ્ય-અંત, અધ્યાત્મવિદ્યા અને વાદમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં ‘અ’કાર, દ્વંદ્વ સમાસ, અક્ષય કાળ અને વિશ્વતોમુખ ધાતામાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન સર્વહર મૃત્યુ, ભવિષ્યની ઉત્પત્તિ અને સ્ત્રીઓના સાત ગુણો રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

જેમ ‘અ’ દરેક અક્ષરમાં છુપાયેલો છે, તેમ ભગવાન દરેક વસ્તુમાં છુપાયેલા છે. સંબંધોમાં દ્વંદ્વ સમાસ જેવી સમાનતા અને પરસ્પર આદર રાખીએ. અને કાળને અક્ષય ભગવાનનું રૂપ જાણીને તેનો આદર કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અકાર: વર્ણમાળાનો પહેલો અક્ષર ‘અ’, સર્વ અક્ષરોમાં વ્યાપ્ત
દ્વંદ્વ સમાસ: સમાન મહત્ત્વવાળાં પદોનો મેળ
અક્ષય કાળ: અનંત, શાશ્વત કાળ
ધાતા: ધારણ કરનાર, કર્મફળના વિધાતા
વિશ્વતોમુખ: સર્વ તરફ મુખવાળો