શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 9

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam .
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca ॥

અર્થ

જેમનું ચિત્ત મારામાં લાગેલું છે અને જેમના પ્રાણ મારામાં અર્પિત છે, તે ભક્તો પરસ્પર મારું જ્ઞાન કરાવતાં અને સદા મારી જ ચર્ચા કરતાં સંતુષ્ટ રહે છે અને મારામાં જ આનંદ માણે છે.

શબ્દાર્થ

मच्चित्ताः – જેમનું ચિત્ત મારામાં લાગેલું છે
मद्गतप्राणाः – જેમના પ્રાણ (જીવન) મારામાં અર્પિત છે
बोधयन्तः – બોધ કરાવતાં, સમજાવતાં
परस्परम् – પરસ્પર
कथयन्तः – કથન (ચર્ચા) કરતાં
च – અને
माम् – મારી
नित्यम् – સદા
तुष्यन्ति – સંતુષ્ટ થાય છે
च – અને
रमन्ति – રમણ કરે છે, આનંદ માણે છે
च – અને

અન્વય

मच्चित्ताः मद्गतप्राणाः (ते) परस्परं बोधयन्तः च नित्यं मां कथयन्तः तुष्यन्ति च रमन्ति च ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભક્તિનો જ્ઞાન-આધાર બતાવ્યો. આ શ્લોક ભક્તોના જીવનનું એક જીવંત અને મધુર ચિત્ર રજૂ કરે છે — તેઓ કેવી રીતે વિચારે છે, કેવી રીતે જીવે છે, કેવી રીતે બોલે છે અને તેમને શો આનંદ મળે છે. ચતુઃશ્લોકીનો આ બીજો શ્લોક ભક્તિનાં આંતરિક અને સામાજિક બંને પાસાં બતાવે છે.

‘મચ્ચિત્તાઃ’ — તેમનું ચિત્ત મારામાં લાગેલું છે. આ ભક્તિનું માનસિક પાસું છે; જેમ સોય ચુંબક તરફ ખેંચાય છે, તેમ તેમનું મન સ્વાભાવિક રીતે ભગવાન તરફ જાય છે. ‘મદ્ગતપ્રાણાઃ’ — તેમના પ્રાણ મારામાં છે. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે કે તેમની સર્વ ઇન્દ્રિયો અને જીવન ભગવાનમાં અર્પિત છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે આવા ભક્તો ભગવાન વિના પ્રાણ ધારણ કરવામાં પણ અસમર્થ હોય છે — જેમ માછલી પાણી વિના. ભગવાન જ તેમના જીવનનો શ્વાસ છે.

‘બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્’ — તેઓ પરસ્પર એકબીજાને ભગવાનનો બોધ કરાવે છે. આ ભક્તિનું સામાજિક પાસું છે, જેને ‘સત્સંગ’ કહે છે. ભક્તો એકલા નહીં, પણ સાથે મળીને આગળ વધે છે — એકની અનુભૂતિ બીજાની પ્રેરણા બને છે. ‘કથયન્તશ્ચ માં નિત્યમ્’ — તેઓ સદા મારી જ કથા કહે છે. જેમ પ્રેમીઓ પોતાના પ્રિયતમની વાતો કરતાં થાકતા નથી, તેમ ભક્તો ભગવાનના ગુણ, લીલા અને નામની ચર્ચામાં ડૂબેલા રહે છે.

‘તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ’ — તેઓ સંતુષ્ટ રહે છે અને આનંદમાં રમણ કરે છે. આચાર્ય રામાનુજે આ બંને શબ્દોમાં સુંદર ભેદ બતાવ્યો છે: વક્તા તરીકે બોલતી વખતે તેઓ ‘તુષ્યન્તિ’ — સંતોષ પામે છે, અને શ્રોતા તરીકે સાંભળતી વખતે ‘રમન્તિ’ — આનંદમાં ડૂબી જાય છે. આચાર્ય શંકર તેમને અનુક્રમે સંતોષ અને પ્રિય સાથે રમણ જેવી પ્રસન્નતા કહે છે. આ આનંદ કોઈ બાહ્ય વસ્તુ પર આધારિત નથી; તે અંદરથી ઊભરાતો છે.

આ શ્લોક બતાવે છે કે ભક્તિ કોઈ શુષ્ક ફરજ નથી, પણ આનંદથી ભરેલું જીવન છે. ભક્તોને ભગવાનની ચર્ચાથી એ તૃપ્તિ મળે છે જે સંસારની કોઈ પણ વસ્તુ આપી શકતી નથી.

સંદર્ભ

આઠમા શ્લોકમાં ભક્તિનો જ્ઞાન-આધાર બતાવ્યો — ભગવાન સૌના સ્રોત છે. અહીં ભક્તોના જીવન, સત્સંગ અને આનંદનું વર્ણન છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે આવા પ્રેમી ભક્તોને તેઓ પોતે બુદ્ધિયોગ આપે છે.

જીવન-બોધ

ભક્તિને એકલા નહીં, સત્સંગમાં વધારીએ — એવા લોકો સાથે રહીએ જેઓ ભગવાનની ચર્ચાથી આનંદિત થાય છે. સારી વાતો સાંભળવી અને સંભળાવવી બંને સાધના છે. સાચો સંતોષ બહારની વસ્તુઓમાં નહીં, ભગવાનના સ્મરણમાં છે.

મુખ્ય શબ્દો

મચ્ચિત્ત: જેનું ચિત્ત ભગવાનમાં લાગેલું હોય
મદ્ગતપ્રાણ: જેનું જીવન ભગવાનમાં અર્પિત હોય
સત્સંગ: ભક્તોનો સાથ, પરસ્પર ભગવત્-ચર્ચા
તુષ્ટિ: સંતોષ
રમણ: આનંદમાં ડૂબવું