શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 22

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vedānāṃ sāmavedo.asmi devānāmasmi vāsavaḥ .
indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā ॥

અર્થ

હું વેદોમાં સામવેદ છું, દેવોમાં ઇન્દ્ર છું, ઇન્દ્રિયોમાં મન છું અને પ્રાણીઓમાં ચેતના (જીવનશક્તિ, જ્ઞાનશક્તિ) છું.

શબ્દાર્થ

वेदानाम् – વેદોમાં
सामवेदः – સામવેદ
अस्मि – છું
देवानाम् – દેવોમાં
अस्मि – છું
वासवः – વાસવ, ઇન્દ્ર
इन्द्रियाणाम् – ઇન્દ્રિયોમાં
मनः – મન
च – અને
अस्मि – છું
भूतानाम् – પ્રાણીઓમાં
अस्मि – છું
चेतना – ચેતના, ચૈતન્ય

અન્વય

वेदानां सामवेदः अस्मि, देवानां वासवः अस्मि, इन्द्रियाणां मनः च अस्मि, भूतानां चेतना अस्मि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન ચાર વિભૂતિઓ બતાવે છે — જ્ઞાન, શાસન, ઇન્દ્રિય અને જીવનનાં ક્ષેત્રોમાં. ‘વેદાનાં સામવેદોઽસ્મિ’ — વેદોમાં હું સામવેદ છું. ચાર વેદોમાં સામવેદનું વિશેષ સ્થાન છે, કારણ કે તેના મંત્રો સંગીત સાથે ગવાય છે. ઋગ્વેદની ઘણી ઋચાઓને સામવેદમાં મધુર સ્વરોમાં ઢાળવામાં આવી છે, અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનાં મૂળ પણ તેમાં જ મનાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે સામવેદ પોતાના ગાનમાધુર્યને કારણે શ્રેષ્ઠ છે. સંગીત હૃદયને સૌથી સીધું સ્પર્શે છે — તેથી ભક્તિમાં કીર્તન અને ભજનનું આટલું મહત્ત્વ છે.

‘દેવાનામસ્મિ વાસવઃ’ — દેવોમાં હું વાસવ (ઇન્દ્ર) છું. વાસવનો અર્થ છે વસુઓના સ્વામી. ઇન્દ્ર દેવોના રાજા છે, સ્વર્ગના શાસક અને વર્ષા તથા વજ્રના દેવતા. સર્વ દેવોમાં શાસન અને નેતૃત્વની શક્તિ ઇન્દ્રમાં સૌથી વધુ છે.

‘ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ચાસ્મિ’ — ઇન્દ્રિયોમાં હું મન છું. પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે, પણ મન એ સૌનું સંચાલક છે. આંખ જુએ છે, પણ જ્યાં સુધી મન સાથે ન હોય ત્યાં સુધી કશું દેખાતું નથી. આચાર્ય શંકર મનને અગિયારમી ઇન્દ્રિય કહે છે, જે સર્વ ઇન્દ્રિયોનું પ્રવર્તક છે. તેથી મનને ભગવાનની વિભૂતિ માનીને તેને પવિત્ર વિચારોમાં લગાડવું જોઈએ.

‘ભૂતાનામસ્મિ ચેતના’ — પ્રાણીઓમાં હું ચેતના છું. ચેતના એ શક્તિ છે જે જીવંતને મૃતથી જુદું પાડે છે — વિચારવાની, જાણવાની અને અનુભવવાની ક્ષમતા. શરીરમાં બધાં અંગો હોવા છતાં જો ચેતના ન રહે, તો તે શબ છે. આ ચેતના જ ભગવાનની સૌથી નિકટતમ ઝલક છે, જે દરેક પ્રાણીમાં ધબકી રહી છે.

સંદર્ભ

એકવીસમા શ્લોકમાં આદિત્ય, જ્યોતિ, મરુત અને નક્ષત્રોમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં વેદ, દેવ, ઇન્દ્રિય અને પ્રાણીઓની ચેતનામાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન રુદ્રો, યક્ષ-રાક્ષસો, વસુઓ અને પર્વતોમાં પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

સંગીત અને ભક્તિનો ઊંડો સંબંધ છે — ભગવાનનું ગાન હૃદયને સૌથી ઝડપથી સ્પર્શે છે. મનને ભગવાનની વિભૂતિ માનીને તેની રક્ષા કરીએ અને તેને શુભ વિચારોમાં લગાડીએ. દરેક પ્રાણીની ચેતનામાં ભગવાનને જોઈને સૌનો આદર કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

સામવેદ: ગાનપ્રધાન વેદ, ભારતીય સંગીતનું મૂળ
વાસવ: વસુઓના સ્વામી — ઇન્દ્ર
મન: સર્વ ઇન્દ્રિયોનું સંચાલક, અગિયારમી ઇન્દ્રિય
ચેતના: જીવન અને જ્ઞાનની શક્તિ, ચૈતન્ય