શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 19

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ .
prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હે કુરુશ્રેષ્ઠ! ભલે, હવે હું તને મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ પ્રધાનતાથી (મુખ્ય મુખ્ય) કહીશ, કારણ કે મારા વિસ્તારનો કોઈ અંત નથી.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
हन्त – ભલે, પ્રસન્નતાસૂચક શબ્દ
ते – તને
कथयिष्यामि – કહીશ
दिव्याः – દિવ્ય
हि – નિશ્ચય
आत्मविभूतयः – પોતાની વિભૂતિઓ
प्राधान्यतः – પ્રધાનતાથી, મુખ્ય મુખ્ય
कुरुश्रेष्ठ – હે કુરુવંશમાં શ્રેષ્ઠ
न – નહીં
अस्ति – છે
अन्तः – અંત
विस्तरस्य – વિસ્તારનો
मे – મારા

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — कुरुश्रेष्ठ, हन्त, (अहं) ते दिव्याः आत्मविभूतयः प्राधान्यतः कथयिष्यामि; हि मे विस्तरस्य अन्तः न अस्ति ।

સમજૂતી

અર્જુનની પ્રેમપૂર્ણ પ્રાર્થના સાંભળીને ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. ‘હન્ત’ શબ્દ અહીં પ્રસન્નતા અને સ્નેહનો સૂચક છે — જેમ કોઈ કહે, ‘ભલે, સાંભળ!’ આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં ‘હન્ત’ અનુકંપાના અર્થમાં છે — અર્જુનની ઉત્સુકતા જોઈને ભગવાનનું હૃદય દ્રવી ગયું.

‘કથયિષ્યામિ દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ પ્રાધાન્યતઃ’ — હું મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ પ્રધાનતાથી કહીશ. અર્જુને ‘અશેષેણ’ (પૂર્ણ રીતે) કહેવાની પ્રાર્થના કરી હતી, પણ ભગવાન ‘પ્રાધાન્યતઃ’ (મુખ્ય મુખ્ય) કહેવાનું વચન આપે છે. તેનું કારણ તેઓ પોતે બતાવે છે — ‘નાસ્ત્યન્તો વિસ્તરસ્ય મે’ — મારા વિસ્તારનો કોઈ અંત નથી. અનંતને સીમિત શબ્દોમાં પૂરું કેવી રીતે કહી શકાય? જેમ સમુદ્રનું બધું પાણી કોઈ વાસણમાં ભરી શકાતું નથી, તેમ ભગવાનની બધી વિભૂતિઓ કોઈ વર્ણનમાં સમાઈ શકતી નથી.

તેથી ભગવાન દરેક વર્ગમાંથી સર્વશ્રેષ્ઠને પસંદ કરે છે — દેવોમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ, પર્વતોમાં સૌથી ઊંચો, નદીઓમાં સૌથી પવિત્ર. આ એક સુંદર શિક્ષણપદ્ધતિ છે: જો સાધક દરેક વર્ગના શિખરમાં ભગવાનને જોતાં શીખી લે, તો ધીમે ધીમે તે વર્ગની દરેક વસ્તુમાં તેમને જોવા લાગશે.

‘કુરુશ્રેષ્ઠ’ સંબોધન પણ અર્થપૂર્ણ છે. ભગવાન અર્જુનને કુરુવંશમાં શ્રેષ્ઠ કહે છે — જાણે કહી રહ્યા હોય કે તું પોતે તારા વંશની વિભૂતિ છે. આગળ સાડત્રીસમા શ્લોકમાં ભગવાન કહેશે પણ — ‘પાણ્ડવાનાં ધનઞ્જયઃ’ — પાંડવોમાં હું અર્જુન છું.

સંદર્ભ

બારમાથી અઢારમા શ્લોક સુધી અર્જુને સ્તુતિ અને પ્રાર્થના કરી. અહીંથી ભગવાન ઉત્તર શરૂ કરે છે અને બતાવે છે કે તેઓ મુખ્ય મુખ્ય વિભૂતિઓ કહેશે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ સૌથી પહેલી અને સૌથી મૂળભૂત વિભૂતિ બતાવશે — સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત આત્મા.

જીવન-બોધ

અનંતને પૂરેપૂરું જાણવું અશક્ય છે, પણ તેની મુખ્ય ઝલકો જોઈને આપણે તેની તરફ આગળ વધી શકીએ. દરેક ક્ષેત્રની સર્વશ્રેષ્ઠ વસ્તુમાં ભગવાનને જોવાનો અભ્યાસ કરીએ; એ જ ધીમે ધીમે સૌમાં તેમને જોવા તરફ લઈ જશે.

મુખ્ય શબ્દો

હન્ત: પ્રસન્નતા અને અનુકંપાનો સૂચક શબ્દ
પ્રાધાન્યતઃ: પ્રધાનતાથી, મુખ્ય મુખ્ય
વિસ્તર: વિસ્તાર, ફેલાવો
કુરુશ્રેષ્ઠ: કુરુવંશમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુન