શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 23

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rudrāṇāṃ śaṅkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām .
vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham ॥

અર્થ

હું અગિયાર રુદ્રોમાં શંકર છું, યક્ષો અને રાક્ષસોમાં ધનના સ્વામી કુબેર છું, આઠ વસુઓમાં અગ્નિ છું અને શિખરવાળા પર્વતોમાં મેરુ છું.

શબ્દાર્થ

रुद्राणाम् – રુદ્રોમાં
शङ्करः – શંકર (કલ્યાણ કરનાર શિવ)
च – અને
अस्मि – છું
वित्तेशः – ધનના સ્વામી — કુબેર
यक्षरक्षसाम् – યક્ષો અને રાક્ષસોમાં
वसूनाम् – વસુઓમાં
पावकः – પાવક, અગ્નિ
च – અને
अस्मि – છું
मेरुः – મેરુ પર્વત
शिखरिणाम् – શિખરવાળા પર્વતોમાં
अहम् – હું

અન્વય

रुद्राणां शङ्करः च अस्मि, यक्षरक्षसां वित्तेशः (अस्मि), वसूनां पावकः च अस्मि, शिखरिणाम् अहं मेरुः (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘રુદ્રાણાં શઙ્કરશ્ચાસ્મિ’ — રુદ્રોમાં હું શંકર છું. પુરાણોમાં અગિયાર રુદ્રો બતાવ્યા છે, જે સંહાર અને પરિવર્તનની શક્તિઓ છે. તેમાં શંકર મુખ્ય છે. ‘શંકર’નો અર્થ છે — ‘શં’ (કલ્યાણ) ‘કરોતિ’ (કરે છે) — જે કલ્યાણ કરે છે. રુદ્રરૂપ ભયંકર દેખાય છે, પણ તેની અંદર શંકરનું કલ્યાણકારી સ્વરૂપ છુપાયેલું છે. સંહાર પણ નવી સૃષ્ટિનો માર્ગ ખોલે છે, તેથી તે પણ અંતે કલ્યાણકારી છે. આ વિભૂતિ શૈવ અને વૈષ્ણવ પરંપરાઓની એકતાનો પણ સંકેત આપે છે.

‘વિત્તેશો યક્ષરક્ષસામ્’ — યક્ષો અને રાક્ષસોમાં હું વિત્તેશ (કુબેર) છું. કુબેર ધનના દેવતા અને યક્ષોના રાજા છે, જેમની રાજધાની અલકાપુરી છે. તેઓ રાવણના સાવકા ભાઈ હતા, પણ રાવણથી વિપરીત ધર્મનિષ્ઠ રહ્યા અને ભગવાન શિવના મિત્ર મનાય છે. યક્ષ-રાક્ષસો મોટે ભાગે ધન અને શક્તિના લોભી મનાય છે, પણ તેમાં કુબેર ધનના ધર્મપૂર્ણ સંરક્ષક છે — આ જ તેમની વિશેષતા છે.

‘વસૂનાં પાવકશ્ચાસ્મિ’ — આઠ વસુઓમાં હું પાવક (અગ્નિ) છું. આઠ વસુઓ છે — ધરા (પૃથ્વી), અનલ (અગ્નિ), અપ્ (જળ), અનિલ (વાયુ), ધ્રુવ, સોમ, પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ. અગ્નિને ‘પાવક’ કહે છે કારણ કે તે પવિત્ર કરે છે — જે કંઈ તેમાં નાખવામાં આવે, તેને શુદ્ધ કરી દે છે. યજ્ઞમાં દેવો સુધી આહુતિ પહોંચાડનાર પણ અગ્નિ જ છે.

‘મેરુઃ શિખરિણામહમ્’ — શિખરવાળા પર્વતોમાં હું મેરુ છું. પૌરાણિક ભૂગોળમાં મેરુ (સુમેરુ) બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં સ્થિત સુવર્ણમય પર્વત છે, જેની ચારે બાજુ સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહો પરિક્રમા કરે છે અને જેના પર દેવોના લોકો છે. તે સ્થિરતા, ઊંચાઈ અને કેન્દ્રીયતાનું પ્રતીક છે — જેમ ભગવાન આખા જગતના અચળ કેન્દ્ર છે.

સંદર્ભ

બાવીસમા શ્લોકમાં વેદ, દેવ, ઇન્દ્રિય અને ચેતનામાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં રુદ્ર, યક્ષ-રાક્ષસ, વસુ અને પર્વતોમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન પુરોહિતોમાં બૃહસ્પતિ, સેનાપતિઓમાં સ્કંદ અને જળાશયોમાં સમુદ્ર રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

જે કઠોર કે ભયંકર દેખાય છે, તેમાં પણ કલ્યાણ છુપાયેલું હોઈ શકે — જેમ રુદ્રમાં શંકર. ધનનો ધર્મપૂર્ણ ઉપયોગ કરીએ, જેમ કુબેર કરે છે. અગ્નિની જેમ આપણા સંપર્કમાં આવતી દરેક વસ્તુને પવિત્ર કરીએ, અને મેરુની જેમ પોતાનાં મૂલ્યોમાં અડગ રહીએ.

મુખ્ય શબ્દો

રુદ્ર: અગિયાર સંહારશક્તિ દેવતાઓ
શંકર: કલ્યાણ કરનાર — શિવ
કુબેર (વિત્તેશ): ધનના સ્વામી, યક્ષોના રાજા
વસુ: આઠ દેવતાઓ — પૃથ્વી, અગ્નિ, જળ, વાયુ વગેરે
મેરુ: બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં સ્થિત સુવર્ણમય પર્વત