શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 12

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān .
puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — આપ પરમ બ્રહ્મ, પરમ ધામ (આશ્રય) અને પરમ પવિત્ર છો. (ઋષિઓ) આપને સનાતન દિવ્ય પુરુષ, દેવોના પણ આદિદેવ, અજન્મા અને સર્વવ્યાપી કહે છે.

શબ્દાર્થ

अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું
परम् – પરમ
ब्रह्म – બ્રહ્મ
परम् – પરમ
धाम – ધામ, આશ્રય, પ્રકાશ
पवित्रम् – પવિત્ર કરનાર
परमम् – પરમ
भवान् – આપ
पुरुषम् – પુરુષ
शाश्वतम् – સનાતન, નિત્ય
दिव्यम् – દિવ્ય
आदिदेवम् – આદિદેવ, સર્વ દેવોના આદિ
अजम् – અજન્મા
विभुम् – સર્વવ્યાપી

અન્વય

अर्जुन उवाच — भवान् परं ब्रह्म, परं धाम, परमं पवित्रं, शाश्वतं दिव्यं पुरुषम्, आदिदेवम्, अजं विभुम् (त्वाम्) —

સમજૂતી

ભગવાનનો ચતુઃશ્લોકી ઉપદેશ સાંભળીને અર્જુનનું હૃદય ભરાઈ આવે છે, અને તે ભગવાનની સ્તુતિ કરવા લાગે છે. આ ગીતામાં અર્જુનની સૌથી ભાવપૂર્ણ ક્ષણોમાંની એક છે. અત્યાર સુધી અર્જુન પ્રશ્નો પૂછતો હતો અને સંશયો પ્રગટ કરતો હતો; હવે તે ભગવાનના મહિમાનું ગાન કરે છે.

અર્જુન ભગવાનને આઠ વિશેષણોથી સંબોધે છે. ‘પરં બ્રહ્મ’ — આપ પરમ બ્રહ્મ છો, ઉપનિષદોમાં વર્ણવેલું સર્વોચ્ચ સત્ય. ‘પરં ધામ’ — પરમ ધામ. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ ‘પરમ તેજ’ કરે છે, અને આચાર્ય રામાનુજ ‘પરમ આશ્રય’. ‘પવિત્રં પરમમ્’ — આપ પરમ પવિત્ર કરનાર છો; આપનું સ્મરણ જ સૌને શુદ્ધ કરે છે.

‘પુરુષં શાશ્વતમ્’ — આપ સનાતન પુરુષ છો, જે સદાથી છે અને સદા રહેશે. ‘દિવ્યમ્’ — આપ દિવ્ય છો, આ ભૌતિક જગતથી પર. ‘આદિદેવમ્’ — આપ સર્વ દેવોના પણ આદિ છો, જેમ ભગવાને બીજા શ્લોકમાં પોતે કહ્યું હતું. ‘અજમ્’ — આપ અજન્મા છો. ‘વિભુમ્’ — આપ સર્વવ્યાપી છો.

એ ધ્યાન આપવા જેવું છે કે અર્જુન એ જ વાતો દોહરાવે છે જે ભગવાને કહી — ‘અજ’, ‘આદિ’ વગેરે. આ સાચા શિષ્યનું લક્ષણ છે: ગુરુનાં વચનો માત્ર સાંભળવાં નહીં, પણ તેમને આત્મસાત્ કરીને પોતાની વાણીથી વ્યક્ત કરવાં. આ સ્તુતિ આગલા શ્લોક સુધી ચાલે છે, જ્યાં અર્જુન કહેશે કે ઋષિઓ પણ આ જ કહે છે.

સંદર્ભ

આઠમાથી અગિયારમા શ્લોક સુધી ભગવાને ભક્તિ અને પોતાની કૃપાનો સાર બતાવ્યો. તે સાંભળીને અર્જુન અહીંથી ભગવાનની સ્તુતિ શરૂ કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તે કહેશે કે નારદ, અસિત, દેવલ અને વ્યાસ જેવા ઋષિઓ પણ આપને આ જ કહે છે, અને આપ પોતે પણ આ જ કહી રહ્યા છો.

જીવન-બોધ

સાચું જ્ઞાન જ્યારે હૃદયમાં ઊતરે છે, ત્યારે તે કૃતજ્ઞતા અને સ્તુતિ રૂપે પ્રગટ થાય છે. જે શીખ્યું છે તેને પોતાના શબ્દોમાં વ્યક્ત કરવું, તેને દૃઢ કરવાનો સૌથી સારો ઉપાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

પરં બ્રહ્મ: સર્વોચ્ચ સત્ય, પરમાત્મા
પરં ધામ: પરમ તેજ, પરમ આશ્રય
શાશ્વત પુરુષ: સનાતન, નિત્ય પરમ પુરુષ
આદિદેવ: સર્વ દેવોના આદિ
વિભુ: સર્વવ્યાપી