શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 26

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ .
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ ॥

અર્થ

હું સર્વ વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ (પીપળો), દેવર્ષિઓમાં નારદ, ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ અને સિદ્ધોમાં કપિલ મુનિ છું.

શબ્દાર્થ

अश्वत्थः – અશ્વત્થ, પીપળો
सर्ववृक्षाणाम् – સર્વ વૃક્ષોમાં
देवर्षीणाम् – દેવર્ષિઓમાં
च – અને
नारदः – નારદ
गन्धर्वाणाम् – ગંધર્વોમાં
चित्ररथः – ચિત્રરથ
सिद्धानाम् – સિદ્ધોમાં
कपिलः – કપિલ
मुनिः – મુનિ

અન્વય

सर्ववृक्षाणाम् अश्वत्थः, देवर्षीणां च नारदः, गन्धर्वाणां चित्ररथः, सिद्धानां कपिलः मुनिः (अहम् अस्मि) ।

સમજૂતી

‘અશ્વત્થઃ સર્વવૃક્ષાણામ્’ — સર્વ વૃક્ષોમાં હું અશ્વત્થ (પીપળો) છું. ભારતીય પરંપરામાં પીપળાને સૌથી પવિત્ર વૃક્ષ માનવામાં આવે છે. તેની પૂજા થાય છે, તેની પરિક્રમા થાય છે, અને તેની નીચે બેસીને ધ્યાન કરવામાં આવે છે. તે દીર્ઘાયુ છે, વિશાળ છે અને દિવસ-રાત પ્રાણવાયુ આપનાર મનાય છે. પંદરમા અધ્યાયમાં ભગવાન સંસારની ઉપમા પણ ઊંધા અશ્વત્થ વૃક્ષ સાથે આપશે, જેનાં મૂળ ઉપર (પરમાત્મામાં) અને ડાળીઓ નીચે (સંસારમાં) ફેલાયેલી છે.

‘દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ’ — દેવર્ષિઓમાં હું નારદ છું. દેવર્ષિઓ એ છે જે દેવ હોવા છતાં ઋષિ છે, જેમણે મંત્રોનું દર્શન કર્યું છે. નારદ તેમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે — તેઓ પરમ ભક્ત છે, જે વીણા લઈને ‘નારાયણ’નું ગાન કરતાં ત્રણેય લોકમાં વિચરે છે. તેમણે ધ્રુવ, પ્રહ્લાદ અને વાલ્મીકિ જેવા અનેક ભક્તોને ભક્તિનો માર્ગ બતાવ્યો. તેરમા શ્લોકમાં અર્જુને પણ તેમનું નામ લીધું હતું.

‘ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ’ — ગંધર્વોમાં હું ચિત્રરથ છું. ગંધર્વો સ્વર્ગના ગાયકો અને સંગીતજ્ઞો છે. ચિત્રરથ તેમના રાજા છે, જે સંગીતમાં નિપુણ છે. મહાભારતમાં એક પ્રસંગ છે કે ચિત્રરથનું અર્જુન સાથે યુદ્ધ થયું, અર્જુને તેમને હરાવ્યા, અને પછી બંને મિત્ર બન્યા; ચિત્રરથે અર્જુનને દિવ્ય વિદ્યા પણ શીખવી. કળા અને સૌંદર્યમાં પણ ભગવાનની વિભૂતિ છે.

‘સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ’ — સિદ્ધોમાં હું કપિલ મુનિ છું. સિદ્ધો એ છે જેમણે જન્મથી જ ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યાં હોય. કપિલ મુનિ સાંખ્ય દર્શનના પ્રવર્તક મનાય છે. ભાગવત પુરાણમાં તેઓ ભગવાનના અવતાર છે, જેમણે પોતાની માતા દેવહૂતિને આત્મજ્ઞાન અને ભક્તિનો ઉપદેશ આપ્યો. જ્ઞાન અને વિવેકની સિદ્ધિ ભગવાનની વિભૂતિ છે.

સંદર્ભ

પચીસમા શ્લોકમાં ભૃગુ, ઓંકાર, જપયજ્ઞ અને હિમાલયમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં વૃક્ષ, દેવર્ષિ, ગંધર્વ અને સિદ્ધોમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન ઘોડાઓમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવા, હાથીઓમાં ઐરાવત અને મનુષ્યોમાં રાજા રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

પ્રકૃતિ (પીપળો), ભક્તિ (નારદ), કળા (ચિત્રરથ) અને જ્ઞાન (કપિલ) — સૌમાં ભગવાનની ઝલક છે. જીવનમાં આ ચારેયનું સન્માન કરીએ: વૃક્ષોની રક્ષા કરીએ, ભક્તિ વધારીએ, સુંદર કળાની કદર કરીએ અને વિવેકપૂર્ણ જ્ઞાન મેળવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અશ્વત્થ: પીપળો, સૌથી પવિત્ર વૃક્ષ
નારદ: દેવર્ષિ, પરમ ભક્ત
ગંધર્વ: સ્વર્ગના ગાયક-સંગીતજ્ઞો
ચિત્રરથ: ગંધર્વોના રાજા
કપિલ: સાંખ્ય દર્શનના પ્રવર્તક, સિદ્ધ મુનિ