શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 24

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim .
senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ ॥

અર્થ

હે પાર્થ! પુરોહિતોમાં મુખ્ય બૃહસ્પતિ મને જ જાણ. સેનાપતિઓમાં હું સ્કંદ (કાર્તિકેય) છું અને જળાશયોમાં સમુદ્ર છું.

શબ્દાર્થ

पुरोधसाम् – પુરોહિતોમાં
च – અને
मुख्यम् – મુખ્ય
माम् – મને
विद्धि – જાણ
पार्थ – હે પાર્થ
बृहस्पतिम् – બૃહસ્પતિ (દેવગુરુ)
सेनानीनाम् – સેનાપતિઓમાં
अहम् – હું
स्कन्दः – સ્કંદ, કાર્તિકેય
सरसाम् – જળાશયોમાં
अस्मि – છું
सागरः – સમુદ્ર

અન્વય

पार्थ, पुरोधसां च मुख्यं बृहस्पतिं मां विद्धि; सेनानीनाम् अहं स्कन्दः (अस्मि), सरसाम् सागरः अस्मि ।

સમજૂતી

‘પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્’ — પુરોહિતોમાં મુખ્ય બૃહસ્પતિ મને જાણ. પુરોહિત એ છે જે રાજા કે યજમાનના આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક હોય, તેના યજ્ઞો કરાવે અને તેને ધર્મસંમત સલાહ આપે. બૃહસ્પતિ દેવોના ગુરુ અને પુરોહિત છે — દેવરાજ ઇન્દ્રના સલાહકાર. તેઓ વાણી, જ્ઞાન અને નીતિના દેવતા મનાય છે, અને ગુરુ ગ્રહ તેમના નામ પરથી છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ઇન્દ્રના પુરોહિત હોવાથી બૃહસ્પતિ સર્વ પુરોહિતોમાં મુખ્ય છે. જ્ઞાન અને સાચું માર્ગદર્શન આપવાની ક્ષમતા ભગવાનની વિભૂતિ છે.

‘સેનાનીનામહં સ્કન્દઃ’ — સેનાપતિઓમાં હું સ્કંદ છું. સ્કંદ, જેમને કાર્તિકેય, કુમાર, મુરુગન અને ષડાનન પણ કહે છે, ભગવાન શિવ અને પાર્વતીના પુત્ર છે. તેઓ દેવોના સેનાપતિ બન્યા અને તેમણે તારકાસુરનો વધ કરીને દેવોને મુક્તિ અપાવી. વીરતા, શિસ્ત અને નેતૃત્વના આદર્શ રૂપે તેઓ પૂજાય છે, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતમાં.

‘સરસામસ્મિ સાગરઃ’ — જળાશયોમાં હું સમુદ્ર છું. સરોવર, તળાવ, કુંડ — બધાં જળાશયો છે, પણ સમુદ્ર સૌથી વિશાળ અને ઊંડો છે. સર્વ નદીઓ અંતે સમુદ્રમાં જ મળે છે. બીજા અધ્યાયમાં સ્થિતપ્રજ્ઞની ઉપમા પણ સમુદ્ર સાથે આપી હતી — જેમ નદીઓ આવવા છતાં સમુદ્ર પોતાની મર્યાદા છોડતો નથી, તેમ સ્થિતપ્રજ્ઞ ઇચ્છાઓ આવવા છતાં અવિચળ રહે છે. સમુદ્રની વિશાળતા, ઊંડાઈ અને ગંભીરતા ભગવાનની અનંતતાનું પ્રતીક છે.

આ શ્લોકમાં ત્રણ ક્ષેત્રો — જ્ઞાન (બૃહસ્પતિ), શૌર્ય (સ્કંદ) અને વિશાળતા (સમુદ્ર) — માં ભગવાનનું દર્શન કરાવ્યું છે. સંતુલિત જીવનમાં આ ત્રણેય ગુણો જરૂરી છે.

સંદર્ભ

તેવીસમા શ્લોકમાં રુદ્ર, કુબેર, અગ્નિ અને મેરુમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં પુરોહિત, સેનાપતિ અને જળાશયોમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન મહર્ષિઓમાં ભૃગુ, વાણીમાં ઓંકાર, યજ્ઞોમાં જપયજ્ઞ અને સ્થાવરોમાં હિમાલય રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

સાચું માર્ગદર્શન આપનારું જ્ઞાન, અન્યાય સામે લડનારું સાહસ અને સમુદ્ર જેવી ઊંડાઈ તથા ગંભીરતા — આ ત્રણેય દિવ્ય ગુણો છે. આપણા જીવનમાં તેમને વિકસાવીએ અને સારા ગુરુ તથા માર્ગદર્શકનો આદર કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

પુરોધા: પુરોહિત, આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક
બૃહસ્પતિ: દેવોના ગુરુ અને પુરોહિત
સ્કંદ: કાર્તિકેય, દેવોના સેનાપતિ
સાગર: સમુદ્ર, જળાશયોમાં સૌથી વિશાળ