શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 18

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana .
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me.amṛtam ॥

અર્થ

હે જનાર્દન! આપનો યોગ (સામર્થ્ય) અને વિભૂતિ ફરીથી વિસ્તારપૂર્વક કહો, કારણ કે આપનાં અમૃતમય વચનો સાંભળતાં મારી તૃપ્તિ થતી નથી.

શબ્દાર્થ

विस्तरेण – વિસ્તારથી
आत्मनः – પોતાનો
योगम् – યોગ, સામર્થ્ય
विभूतिम् – વિભૂતિ, ઐશ્વર્ય
च – અને
जनार्दन – હે જનાર્દન (ભક્તો દ્વારા યાચિત, દુષ્ટોને પીડનાર)
भूयः – ફરીથી
कथय – કહો
तृप्तिः – તૃપ્તિ
हि – કારણ કે
शृण्वतः – સાંભળતાં
न – નહીં
अस्ति – છે
मे – મારી
अमृतम् – અમૃતને

અન્વય

जनार्दन, आत्मनः योगं विभूतिं च विस्तरेण भूयः कथय; हि अमृतं शृण्वतः मे तृप्तिः न अस्ति ।

સમજૂતી

અર્જુનની પ્રાર્થના અહીં પોતાના શિખરે પહોંચે છે. ‘વિસ્તરેણાત્મનો યોગં વિભૂતિં ચ જનાર્દન ભૂયઃ કથય’ — હે જનાર્દન, આપનો યોગ અને વિભૂતિ ફરીથી વિસ્તારથી કહો. ‘ભૂયઃ’ (ફરીથી) શબ્દ બતાવે છે કે ભગવાન સાતમા અને નવમા અધ્યાયમાં અને આ અધ્યાયના આરંભમાં પોતાની વિભૂતિઓ સંક્ષેપમાં કહી ચૂક્યા છે, પણ અર્જુન તેમને વધુ વિસ્તારથી સાંભળવા ઇચ્છે છે.

‘જનાર્દન’ સંબોધનનો અર્થ આચાર્ય શંકર આ રીતે કરે છે — ‘જન’ એટલે લોકો જેમની પાસે અભ્યુદય (સાંસારિક કલ્યાણ) અને નિઃશ્રેયસ (મોક્ષ)ની ‘અર્દના’ એટલે કે યાચના કરે છે. બીજો અર્થ છે — જે દુષ્ટ જનોને પીડે (દંડ આપે) છે. અર્જુન આ નામથી ભગવાનને યાદ કરાવે છે કે આપ તો સૌની યાચના પૂરી કરનાર છો, મારી પણ પૂરી કરો.

‘તૃપ્તિર્હિ શૃણ્વતો નાસ્તિ મેઽમૃતમ્’ — કારણ કે અમૃત સાંભળતાં મારી તૃપ્તિ થતી નથી. આ શ્લોકનો સૌથી સુંદર ભાગ છે. સાંસારિક ભોગોમાં એક હદ પછી તૃપ્તિ કે અરુચિ થઈ જાય છે — ગમે તેટલું સ્વાદિષ્ટ ભોજન હોય, એક સમય પછી મન ભરાઈ જાય છે. પણ ભગવાનની કથા એવું અમૃત છે જેનાથી ક્યારેય મન ભરાતું નથી; જેટલું સાંભળો, તેટલી તરસ વધે છે.

ભાગવત પુરાણમાં પણ ઋષિઓ કહે છે કે ભગવાનની કથા સાંભળતાં અમે તૃપ્ત થતા નથી, કારણ કે દર વખતે તેમાં નવો રસ મળે છે. આ ભક્તિનું એક વિશેષ લક્ષણ છે — ભગવત્કથામાં અતૃપ્ત રુચિ. અર્જુનની આ તરસ જ ભગવાનને આગળ વિભૂતિઓનું વિસ્તૃત વર્ણન કરવા પ્રેરે છે.

સંદર્ભ

સત્તરમા શ્લોકમાં અર્જુને પૂછ્યું કે તે કયાં રૂપોમાં ભગવાનનું ચિંતન કરે. અહીં તે વિસ્તારથી કહેવાનો આગ્રહ કરે છે. આગલા શ્લોકથી ભગવાન પ્રસન્ન થઈને પોતાની મુખ્ય વિભૂતિઓનું વર્ણન શરૂ કરશે.

જીવન-બોધ

સાંસારિક સુખોથી અંતે મન ભરાઈ જાય છે, પણ ભગવાનની કથા અને જ્ઞાનથી ક્યારેય નહીં. આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસાને ક્યારેય શાંત ન થવા દઈએ — જેટલું સાંભળીએ, તેટલું વધુ સાંભળવાની તરસ જાળવી રાખીએ.

મુખ્ય શબ્દો

જનાર્દન: લોકો દ્વારા યાચિત, દુષ્ટોના દંડદાતા — શ્રીકૃષ્ણ
વિસ્તર: વિસ્તાર
અમૃત: અમૃત — અહીં ભગવાનનાં મધુર વચનો
અતૃપ્તિ: ક્યારેય ન ભરાતી રુચિ