શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 31

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham .
jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī ॥

અર્થ

હું પવિત્ર કરનારાઓ (કે વેગવાળાઓ)માં વાયુ છું, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રીરામ છું, જળચરોમાં મગર છું અને નદીઓમાં જાહ્નવી (ગંગા) છું.

શબ્દાર્થ

पवनः – વાયુ
पवताम् – પવિત્ર કરનારાઓ (કે વેગવાળાઓ)માં
अस्मि – છું
रामः – રામ (દાશરથિ રામ)
शस्त्रभृताम् – શસ્ત્ર ધારણ કરનારાઓમાં
अहम् – હું
झषाणाम् – જળચરો (માછલી વગેરે)માં
मकरः – મકર (મગર જેવું જળચર)
च – અને
अस्मि – છું
स्रोतसाम् – પ્રવાહો (નદીઓ)માં
अस्मि – છું
जाह्नवी – જાહ્નવી, ગંગા

અન્વય

पवताम् पवनः अस्मि, शस्त्रभृताम् अहं रामः (अस्मि), झषाणां मकरः च अस्मि, स्रोतसां जाह्नवी अस्मि ।

સમજૂતી

‘પવનઃ પવતામસ્મિ’ — પવિત્ર કરનારાઓમાં હું વાયુ છું. ‘પવતામ્’નો અર્થ છે પવિત્ર કરનારા અથવા વેગથી ચાલનારા. વાયુ બંને અર્થમાં શ્રેષ્ઠ છે — તે દુર્ગંધ અને અશુદ્ધિ દૂર કરીને વાતાવરણને સ્વચ્છ કરે છે, અને સૌથી તીવ્ર ગતિએ ચાલે છે. પ્રાણ રૂપે એ જ વાયુ સર્વ પ્રાણીઓના જીવનનો આધાર છે.

‘રામઃ શસ્ત્રભૃતામહમ્’ — શસ્ત્રધારીઓમાં હું રામ છું. આચાર્ય શંકર, રામાનુજ અને મોટા ભાગના પરંપરાગત ભાષ્યકારો તેનો અર્થ દશરથપુત્ર શ્રીરામ કરે છે — જેમણે ધનુષ ધારણ કરીને ધર્મની રક્ષા કરી અને રાવણનો વધ કર્યો. રામનું શસ્ત્ર ક્યારેય અન્યાય માટે ઊપડ્યું નહીં; તેઓ ‘મર્યાદા પુરુષોત્તમ’ છે, જેમની શક્તિ સદા ધર્મને અધીન રહી. કેટલાક વ્યાખ્યાકારો અહીં પરશુરામ કે બલરામનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે, પણ મુખ્ય પરંપરા દાશરથિ રામને જ માને છે. ધ્યાન આપવા જેવું છે કે શ્રીકૃષ્ણ પોતે પોતાના જ પૂર્વ અવતારને પોતાની વિભૂતિ કહે છે — શસ્ત્રનો આદર્શ ધર્મપૂર્ણ ઉપયોગ રામમાં જ પ્રગટ છે.

‘ઝષાણાં મકરશ્ચાસ્મિ’ — જળચરોમાં હું મકર છું. મકર એક વિશાળ જળચર છે, જેને મોટે ભાગે મગર કે એક દિવ્ય સમુદ્રી જીવ માનવામાં આવે છે. તે ગંગાનું વાહન અને વરુણનું પણ વાહન મનાય છે, અને જળજીવોમાં સૌથી શક્તિશાળી છે. ભારતીય કળામાં મકર મંદિરોનાં તોરણો પર શુભ પ્રતીક રૂપે દેખાય છે.

‘સ્રોતસામસ્મિ જાહ્નવી’ — નદીઓમાં હું જાહ્નવી (ગંગા) છું. ગંગાને ‘જાહ્નવી’ એટલા માટે કહે છે કે કથા પ્રમાણે જ્યારે તે ભગીરથની પાછળ પાછળ આવી રહી હતી, ત્યારે તેણે જહ્નુ ઋષિનો આશ્રમ વહાવી દીધો; ઋષિએ તેને પી લીધી, અને પછી ભગીરથની પ્રાર્થનાથી પોતાના કાનમાંથી બહાર કાઢી — તેથી તે જહ્નુની પુત્રી ‘જાહ્નવી’ કહેવાઈ. ભગવાન વિષ્ણુનાં ચરણોમાંથી નીકળીને શિવની જટાઓમાંથી પસાર થઈ પૃથ્વી પર આવેલી ગંગા સૌથી પવિત્ર નદી મનાય છે, જે પાપોને ધોનારી અને મોક્ષ આપનારી છે.

સંદર્ભ

ત્રીસમા શ્લોકમાં પ્રહ્લાદ, કાળ, સિંહ અને ગરુડમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં વાયુ, રામ, મકર અને ગંગામાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન સૃષ્ટિઓના આદિ-મધ્ય-અંત, વિદ્યાઓમાં અધ્યાત્મવિદ્યા અને વાદ કરનારાઓમાં તત્ત્વનિર્ણય માટે થતા ‘વાદ’ રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

રામનો આદર્શ શીખવે છે કે શક્તિ સદા ધર્મને અધીન રહેવી જોઈએ. વાયુની જેમ આપણી આસપાસના વાતાવરણને શુદ્ધ કરીએ, અને ગંગાની જેમ સતત વહેતા રહીને બીજાને પવિત્રતા અને જીવન આપીએ.

મુખ્ય શબ્દો

પવન: વાયુ, પવિત્ર કરનાર
રામ: દશરથપુત્ર શ્રીરામ, મર્યાદા પુરુષોત્તમ
મકર: વિશાળ જળચર, ગંગાનું વાહન
જાહ્નવી: ગંગા — જહ્નુ ઋષિની પુત્રી
સ્રોતસ્: પ્રવાહ, નદી