શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 1

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ .
yatte.ahaṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હે મહાબાહો! તું ફરીથી મારું પરમ વચન સાંભળ, જે હું તારા હિતની ઇચ્છાથી તને કહીશ, કારણ કે તું મારાં વચનોથી અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
भूयः – ફરીથી
एव – જ
महाबाहो – હે વિશાળ ભુજાઓવાળા અર્જુન
शृणु – સાંભળ
मे – મારું
परमम् – પરમ, સર્વોત્તમ
वचः – વચન
यत् – જે
ते – તને
अहम् – હું
प्रीयमाणाय – પ્રસન્ન થનાર (પ્રેમી) માટે
वक्ष्यामि – કહીશ
हितकाम्यया – હિતની ઇચ્છાથી

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — महाबाहो, भूयः एव मे परमं वचः शृणु, यत् अहं प्रीयमाणाय ते हितकाम्यया वक्ष्यामि ।

સમજૂતી

દસમા અધ્યાયનું નામ ‘વિભૂતિ યોગ’ છે. નવમા અધ્યાયમાં ભગવાને રાજવિદ્યાનો ઉપદેશ આપીને અંતે ‘મન્મના ભવ’ કહ્યું હતું — તારું મન મારામાં લગાડ. પરંતુ મન કોઈ નક્કર આધાર વિના ટકતું નથી. તેથી ભગવાન હવે પોતાની વિભૂતિઓ — પોતાના દિવ્ય મહિમાની અભિવ્યક્તિઓ — નું વર્ણન કરે છે, જેથી અર્જુન સંસારની દરેક શ્રેષ્ઠ વસ્તુમાં ભગવાનનું સ્મરણ કરી શકે.

‘ભૂય એવ’ — ફરીથી. ભગવાન સાતમા અને નવમા અધ્યાયમાં પોતાનો મહિમા કહી ચૂક્યા છે, છતાં તેઓ દોહરાવે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ પુનરુક્તિ દોષ નથી, કારણ કે જે વિષયને ઊંડાણથી હૃદયમાં બેસાડવો હોય, તેને વારંવાર કહેવો જરૂરી છે. જેમ માતા બાળકને એક જ વાત ઘણી વાર પ્રેમથી સમજાવે છે.

‘પ્રીયમાણાય’ — આ શબ્દ અત્યંત મધુર છે. ભગવાન કહે છે કે તું મારી વાતો સાંભળીને એવો પ્રસન્ન થાય છે જાણે કોઈ અમૃત પી રહ્યો હોય, તેથી હું તને વધુ કહીશ. વક્તાને પણ ત્યારે જ આનંદ આવે છે જ્યારે શ્રોતા પ્રેમથી સાંભળતો હોય. અર્જુનની જિજ્ઞાસા અને પ્રેમે ભગવાનને વધુ કહેવા પ્રેરિત કર્યા.

‘હિતકામ્યયા’ — તારા હિતની ઇચ્છાથી. ભગવાનનો દરેક ઉપદેશ માત્ર શિષ્યના કલ્યાણ માટે છે; તેમને પોતાનો મહિમા કહીને કશું પામવાનું નથી. ‘પરમં વચઃ’ — આ પરમ વચન એટલા માટે છે કે તે પરમાત્માના સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે.

સંદર્ભ

નવમો અધ્યાય ‘મન્મના ભવ મદ્ભક્તઃ’ના ઉપદેશથી પૂરો થયો. દસમા અધ્યાયના આરંભે ભગવાન અર્જુનના પ્રેમથી પ્રસન્ન થઈને ફરીથી પોતાના મહિમાનું વર્ણન કરવાનું વચન આપે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે તેમની ઉત્પત્તિને દેવો અને મહર્ષિઓ પણ જાણતા નથી.

જીવન-બોધ

ઊંડી વાતો વારંવાર સાંભળવાથી અને મનન કરવાથી જ હૃદયમાં ઊતરે છે. જ્યારે આપણે પ્રેમ અને જિજ્ઞાસાથી સાંભળીએ, ત્યારે ગુરુ પણ વધુ આપવા પ્રેરાય છે. શીખવા પ્રત્યેનો ઉત્સાહ જ્ઞાનનું દ્વાર ખોલે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિભૂતિ: ભગવાનના દિવ્ય મહિમાની વિશેષ અભિવ્યક્તિ
પ્રીયમાણ: પ્રેમથી સાંભળીને પ્રસન્ન થનાર
હિતકામ્યા: કલ્યાણની ઇચ્છા
પરમ વચઃ: સર્વોત્તમ ઉપદેશ