શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 5

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo.ayaśaḥ .
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ ॥

અર્થ

અહિંસા, સમતા, સંતોષ, તપ, દાન, યશ અને અપયશ — પ્રાણીઓના આ વિવિધ પ્રકારના ભાવો મારામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

अहिंसा – કોઈને પીડા ન આપવી
समता – સમભાવ, સૌ પ્રત્યે સમાન દૃષ્ટિ
तुष्टिः – સંતોષ
तपः – તપ, આત્મસંયમ
दानम् – દાન
यशः – યશ, કીર્તિ
अयशः – અપયશ, અપકીર્તિ
भवन्ति – થાય છે
भावाः – ભાવો
भूतानाम् – પ્રાણીઓના
मत्तः – મારામાંથી
एव – જ
पृथग्विधाः – અનેક પ્રકારના

અન્વય

अहिंसा, समता, तुष्टिः, तपः, दानं, यशः, अयशः — (एवं) भूतानां पृथग्विधाः भावाः मत्तः एव भवन्ति ।

સમજૂતી

ચોથા શ્લોકમાં શરૂ થયેલી ભાવોની યાદી અહીં પૂરી થાય છે. ‘અહિંસા’ — મન, વચન અને કર્મથી કોઈ પણ પ્રાણીને પીડા ન પહોંચાડવી. આ ભારતીય નૈતિકતાનું મૂળ છે. ‘સમતા’ — સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને મિત્ર-શત્રુમાં મનનું સંતુલન, અને સર્વ પ્રાણીઓને સમાન દૃષ્ટિથી જોવાં. ‘તુષ્ટિ’ — જે મળ્યું છે તેમાં સંતોષ, વધુની લાલસાનો અભાવ.

‘તપ’ — શરીર, વાણી અને મનનો સંયમ, જેનું વિસ્તૃત વર્ણન સત્તરમા અધ્યાયમાં છે. ‘દાન’ — પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બીજાને આપવું. ‘યશ’ અને ‘અયશ’ — સારાં કર્મોથી મળતી કીર્તિ અને ખરાબ કર્મોથી મળતી અપકીર્તિ. આચાર્ય શંકર કહે છે કે યશ ધર્મથી અને અયશ અધર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે, અને બંને પ્રાણીઓનાં કર્મો અનુસાર ભગવાનની વ્યવસ્થાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

‘ભવન્તિ ભાવા ભૂતાનાં મત્ત એવ પૃથગ્વિધાઃ’ — પ્રાણીઓના આ વિવિધ ભાવો મારામાંથી જ થાય છે. ‘એવ’ (જ) શબ્દ પર ભાર છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે આ સર્વ ભાવો — જે પ્રાણીઓની પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિનાં કારણ છે — ભગવાનના સંકલ્પથી જ પ્રવર્તે છે. આમ ભગવાન પ્રાણીઓના માત્ર બાહ્ય શરીરના જ નહીં, તેમના આંતરિક મનોજગતના પણ નિયંતા છે.

આ બે શ્લોકોના વીસ ભાવો પર ધ્યાન કરવાનો એક સુંદર અભ્યાસ છે: જ્યારે પણ આપણા મનમાં અહિંસા, ક્ષમા, સંતોષ કે સત્ય જેવો કોઈ ગુણ જાગે, ત્યારે તેને ભગવાનની હાજરીનો સંકેત માનીએ. આમ આપણું પોતાનું મન જ ભગવાનના સ્મરણનું સાધન બની જાય છે.

સંદર્ભ

ચોથા શ્લોકમાં શરૂ થયેલી ભાવોની યાદી અહીં પૂરી થાય છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે સપ્તર્ષિઓ, ચાર સનકાદિ અને ચૌદ મનુઓ — જેમનાથી આખી પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ — તેમના જ મનમાંથી પ્રગટ થયા.

જીવન-બોધ

અહિંસા, સમતા, સંતોષ, તપ અને દાન — આ ગુણો ભગવાનના પ્રકાશનાં કિરણો છે. તેમને આપણા જીવનમાં વધારીએ. અને યશ કે અપયશ મળે ત્યારે વધુ હર્ષ કે શોક ન કરીએ, કારણ કે બંને કર્મો અનુસાર એ જ વ્યવસ્થાથી આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અહિંસા: મન, વચન, કર્મથી કોઈને પીડા ન આપવી
સમતા: સર્વ પરિસ્થિતિમાં મનનું સંતુલન
તુષ્ટિ: સંતોષ
તપ: શરીર, વાણી અને મનનો સંયમ
યશ-અયશ: કીર્તિ અને અપકીર્તિ