શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 28

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk .
prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ ॥

અર્થ

હું આયુધો (શસ્ત્રો)માં વજ્ર છું, ગાયોમાં કામધેનુ છું, સંતાનોત્પત્તિનું કારણ કામદેવ છું અને સર્પોમાં વાસુકિ છું.

શબ્દાર્થ

आयुधानाम् – આયુધો (શસ્ત્રો)માં
अहम् – હું
वज्रम् – વજ્ર (ઇન્દ્રનું શસ્ત્ર)
धेनूनाम् – ગાયોમાં
अस्मि – છું
कामधुक् – કામધેનુ, ઇચ્છિત વસ્તુ આપનારી ગાય
प्रजनः – સંતાન ઉત્પન્ન કરનાર
च – અને
अस्मि – છું
कन्दर्पः – કંદર્પ, કામદેવ
सर्पाणाम् – સર્પોમાં
अस्मि – છું
वासुकिः – વાસુકિ (સર્પરાજ)

અન્વય

आयुधानाम् अहं वज्रं, धेनूनां कामधुक् अस्मि, प्रजनः कन्दर्पः च अस्मि, सर्पाणां वासुकिः अस्मि ।

સમજૂતી

‘આયુધાનામહં વજ્રમ્’ — શસ્ત્રોમાં હું વજ્ર છું. વજ્ર ઇન્દ્રનું અમોઘ શસ્ત્ર છે, જે ક્યારેય નિષ્ફળ જતું નથી. તેની કથા અત્યંત પ્રેરક છે: જ્યારે વૃત્રાસુરે ત્રણેય લોકને ત્રાસ આપ્યો, ત્યારે મહર્ષિ દધીચિએ લોકકલ્યાણ માટે પોતાના પ્રાણ ત્યાગ્યા, અને તેમનાં હાડકાંમાંથી વજ્ર બનાવવામાં આવ્યું, જેનાથી ઇન્દ્રે વૃત્રનો વધ કર્યો. આમ વજ્રની શક્તિના મૂળમાં એક ઋષિનો પરમ ત્યાગ છે — આ જ તેની દિવ્યતા છે.

‘ધેનૂનામસ્મિ કામધુક્’ — ગાયોમાં હું કામધેનુ છું. કામધેનુ સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળેલી દિવ્ય ગાય છે, જે મનવાંછિત વસ્તુઓ આપે છે. તે મહર્ષિ વસિષ્ઠના આશ્રમમાં રહેતી હતી (તેની પુત્રી નંદિનીની કથા પણ પ્રસિદ્ધ છે). ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ગાયને માતા માનવામાં આવી છે, કારણ કે તે કશું માગ્યા વિના પોષણ આપે છે; કામધેનુ આ ઉદારતાનું પરમ રૂપ છે.

‘પ્રજનશ્ચાસ્મિ કન્દર્પઃ’ — સંતાનોત્પત્તિનું કારણ હું કંદર્પ (કામદેવ) છું. એ મહત્ત્વનું છે કે ભગવાન ‘પ્રજનઃ’ વિશેષણ ઉમેરે છે. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં એ કામ અભિપ્રેત છે જે ધર્મપૂર્વક સંતાન ઉત્પન્ન કરવાનું કારણ છે, માત્ર ભોગની લાલસા નહીં. સાતમા અધ્યાયમાં પણ ભગવાને કહ્યું હતું — ‘ધર્માવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામોઽસ્મિ’ — ધર્મને અવિરુદ્ધ કામ હું છું. સૃષ્ટિની સાતત્યતા આ જ પવિત્ર શક્તિથી છે.

‘સર્પાણામસ્મિ વાસુકિઃ’ — સર્પોમાં હું વાસુકિ છું. વાસુકિ સર્પોના રાજા છે, જે ભગવાન શિવના ગળામાં આભૂષણ રૂપે રહે છે. સમુદ્રમંથનમાં તેમણે દોરડું બનીને દેવો અને અસુરોની સહાય કરી અને અપાર કષ્ટ સહન કર્યું. આચાર્ય શંકર અને બીજા ભાષ્યકારો અહીં ‘સર્પ’ (એક ફેણવાળા, ઝેરી) અને આગલા શ્લોકના ‘નાગ’ (અનેક ફેણવાળા, ઝેર વિનાના) વચ્ચે ભેદ કરે છે.

સંદર્ભ

સત્તાવીસમા શ્લોકમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવા, ઐરાવત અને રાજામાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં વજ્ર, કામધેનુ, કામદેવ અને વાસુકિમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન નાગોમાં અનંત, જળચરોમાં વરુણ, પિતૃઓમાં અર્યમા અને નિયમન કરનારાઓમાં યમ રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

સાચી શક્તિ ત્યાગમાંથી જન્મે છે, જેમ દધીચિના ત્યાગથી વજ્ર બન્યું. કામના જ્યારે ધર્મને અનુકૂળ હોય, ત્યારે તે પણ પવિત્ર છે. અને વાસુકિની જેમ મોટા કાર્ય માટે કષ્ટ સહન કરવા તૈયાર રહીએ.

મુખ્ય શબ્દો

વજ્ર: ઇન્દ્રનું અમોઘ શસ્ત્ર, દધીચિનાં હાડકાંમાંથી નિર્મિત
કામધેનુ: ઇચ્છા પૂરી કરનારી દિવ્ય ગાય
કંદર્પ: કામદેવ — ધર્મપૂર્વક સંતાનોત્પત્તિની શક્તિ
વાસુકિ: સર્પરાજ, સમુદ્રમંથનનું દોરડું