શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 35

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham .
māsānāṃ mārgaśīrṣo.ahamṛtūnāṃ kusumākaraḥ ॥

અર્થ

એ જ રીતે ગવાતા સામમંત્રોમાં હું બૃહત્સામ છું, છંદોમાં ગાયત્રી છંદ છું, મહિનાઓમાં માગશર છું અને ઋતુઓમાં ફૂલોને ખીલવનાર વસંત છું.

શબ્દાર્થ

बृहत्साम – બૃહત્સામ (સામવેદનું મુખ્ય ગાન)
तथा – એ જ રીતે
साम्नाम् – સામગાનોમાં
गायत्री – ગાયત્રી છંદ
छन्दसाम् – છંદોમાં
अहम् – હું
मासानाम् – મહિનાઓમાં
मार्गशीर्षः – માર્ગશીર્ષ (માગશર) માસ
अहम् – હું
ऋतूनाम् – ઋતુઓમાં
कुसुमाकरः – ફૂલોની ખાણ — વસંત ઋતુ

અન્વય

तथा साम्नां बृहत्साम, छन्दसाम् अहं गायत्री, मासानाम् अहं मार्गशीर्षः, ऋतूनां कुसुमाकरः (अहम् अस्मि) ।

સમજૂતી

‘બૃહત્સામ તથા સામ્નામ્’ — સામોમાં હું બૃહત્સામ છું. બાવીસમા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે વેદોમાં તેઓ સામવેદ છે; હવે સામવેદનાં ગાનોમાં પણ તેઓ સૌથી શ્રેષ્ઠ ‘બૃહત્સામ’ છે. આચાર્ય શંકર બતાવે છે કે બૃહત્સામ એ સામ છે જે ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે અને ‘ત્વામિદ્ધિ હવામહે’ ઋચા પર આધારિત છે; તે અતિરાત્ર જેવા મોટા યજ્ઞોમાં ગવાય છે અને મોક્ષદાયક મનાય છે. ‘બૃહત્’નો અર્થ છે વિશાળ — આ ગાન સ્વર અને ભાવમાં સૌથી વિશાળ છે.

‘ગાયત્રી છન્દસામહમ્’ — છંદોમાં હું ગાયત્રી છું. ગાયત્રી ચોવીસ અક્ષરોનો વૈદિક છંદ છે, અને આ જ છંદમાં પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી મંત્ર (સવિતા દેવતાનો મંત્ર) રચાયો છે — ‘તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્’ — જે બુદ્ધિને પ્રકાશિત કરવાની પ્રાર્થના છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તે દ્વિજોના બીજા જન્મ (ઉપનયન)નું કારણ છે, તેથી શ્રેષ્ઠ છે. ગાયત્રીને ‘વેદમાતા’ પણ કહેવામાં આવે છે.

‘માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽહમ્’ — મહિનાઓમાં હું માગશર છું. માગશર નવેમ્બર-ડિસેમ્બરની આસપાસ આવે છે. આ સમયે ન વધુ ગરમી હોય છે, ન વધુ ઠંડી; નવો પાક પાકીને તૈયાર થાય છે, અને વાતાવરણ સુહાવનું રહે છે. પ્રાચીન કાળમાં કેટલીક ગણનાઓમાં વર્ષ આ જ મહિનાથી શરૂ થતું. ભાગવતમાં ગોપીઓએ શ્રીકૃષ્ણને પામવા આ જ મહિનામાં કાત્યાયની વ્રત કર્યું હતું. ગીતાજયંતી પણ માગશર સુદ અગિયારસે ઊજવાય છે.

‘ઋતૂનાં કુસુમાકરઃ’ — ઋતુઓમાં હું કુસુમાકર (વસંત) છું. ‘કુસુમાકર’નો અર્થ છે ફૂલોની ખાણ. વસંતમાં આખી પ્રકૃતિ નવી થઈ ઊઠે છે — વૃક્ષો પર નવી કૂંપળો, રંગબેરંગી ફૂલો, કોયલનો ટહુકો. આ સૌંદર્ય, નવીનતા અને ઉલ્લાસની ઋતુ છે. જીવનમાં પણ જ્યારે ભક્તિની વસંત આવે છે, ત્યારે હૃદયમાં નવા ગુણોનાં ફૂલ ખીલે છે.

સંદર્ભ

ચોત્રીસમા શ્લોકમાં મૃત્યુ, ઉદ્ભવ અને સાત સ્ત્રીવાચક ગુણોમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં બૃહત્સામ, ગાયત્રી, માગશર અને વસંતમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન છળ કરનારાઓમાં દ્યૂત, તેજસ્વીઓમાં તેજ, વિજય, વ્યવસાય અને સાત્ત્વિક પુરુષોમાં સત્ત્વ રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

સમય અને પ્રકૃતિના દરેક સુંદર રૂપમાં ભગવાનની ઝલક છે — સુહાવના મહિનામાં, ખીલતી વસંતમાં. ગાયત્રી મંત્રની જેમ આપણી બુદ્ધિને પ્રકાશિત કરવાની પ્રાર્થના કરીએ, અને આપણા જીવનમાં પણ ભક્તિની વસંત લાવવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

બૃહત્સામ: સામવેદનું શ્રેષ્ઠ ગાન, ઇન્દ્રસ્તુતિ
ગાયત્રી: ચોવીસ અક્ષરોનો વૈદિક છંદ, વેદમાતા
માર્ગશીર્ષ: માગશર માસ, સુહાવનો અને પાકનો સમય
કુસુમાકર: ફૂલોની ખાણ — વસંત ઋતુ