ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 7

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ .
so.avikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ ॥

અર્થ

જે મારી આ વિભૂતિ (ઐશ્વર્ય) અને યોગ (અલૌકિક સામર્થ્ય)ને તત્ત્વથી જાણે છે, તે અવિચળ ભક્તિયોગથી યુક્ત થાય છે — તેમાં કોઈ સંશય નથી.

શબ્દાર્થ

  • एताम् – આ
  • विभूतिम् – વિભૂતિ, ઐશ્વર્ય, વિસ્તાર
  • योगम् – યોગ, અલૌકિક સામર્થ્ય
  • च – અને
  • मम – મારી
  • यः – જે
  • वेत्ति – જાણે છે
  • तत्त्वतः – તત્ત્વથી, યથાર્થ રૂપે
  • सः – તે
  • अविकम्पेन – અવિચળ, સ્થિર
  • योगेन – યોગથી
  • युज्यते – યુક્ત થાય છે
  • न – નહીં
  • अत्र – આમાં
  • संशयः – સંશય

અન્વય

यः मम एतां विभूतिं योगं च तत्त्वतः वेत्ति, सः अविकम्पेन योगेन युज्यते; अत्र संशयः न (अस्ति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન બે મહત્ત્વના શબ્દો વાપરે છે — ‘વિભૂતિ’ અને ‘યોગ’. ‘વિભૂતિ’નો અર્થ છે ભગવાનનું વિવિધ રૂપોમાં ફેલાયેલું ઐશ્વર્ય — જેમ ગયા શ્લોકોમાં બતાવ્યું કે સર્વ ભાવો, સર્વ ઋષિઓ અને મનુઓ તેમનામાંથી પ્રગટ થયા. ‘યોગ’નો અર્થ છે એ અલૌકિક સામર્થ્ય જેનાથી ભગવાન આ બધું પ્રગટ કરે છે અને છતાં પોતે અવિકારી રહે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ‘યોગ’ ભગવાનની યોગૈશ્વર્ય-શક્તિ છે, જેનાથી તેઓ સર્વજ્ઞ અને સર્વશક્તિમાન છે.

તેમને ‘તત્ત્વતઃ’ જાણવાના છે — માત્ર સાંભળીને નહીં, પણ ઊંડાણથી સમજીને. જે એ જાણી લે છે કે દરેક શ્રેષ્ઠતા ભગવાનની છે અને ભગવાન જ સૌના મૂળ છે, તેની ભક્તિ ‘અવિકમ્પ’ બની જાય છે — ક્યારેય ન ડગમગનારી. જેમ ઊંડાં મૂળવાળું વૃક્ષ વાવાઝોડામાં પણ પડતું નથી, તેમ જ્ઞાન પર આધારિત ભક્તિ સંકટોમાં પણ ડગમગતી નથી.

આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાનની વિભૂતિ અને તેમના કલ્યાણ-ગુણોનું જ્ઞાન જ ભક્તિને વધારે છે. જેટલી આપણે કોઈની મહાનતા જાણીએ, તેટલો તેના પ્રત્યે પ્રેમ અને શ્રદ્ધા વધે છે. તેથી જ ભગવાન પોતાની વિભૂતિઓ કહે છે — પોતાનું ગૌરવ વધારવા નહીં, પણ અર્જુનના પ્રેમને દૃઢ કરવા.

‘નાત્ર સંશયઃ’ — આમાં કોઈ સંદેહ નથી. ભગવાન પોતાના વચન પર પૂર્ણ ખાતરી આપે છે. આ શ્લોક આગળ આવનારા ચાર અત્યંત પ્રસિદ્ધ શ્લોકો (8 થી 11)ની ભૂમિકા છે, જેમને પરંપરામાં ‘ચતુઃશ્લોકી ગીતા’ પણ કહેવામાં આવે છે.

સંદર્ભ

છઠ્ઠા શ્લોક સુધી ભગવાને પોતાની વિભૂતિઓનો સંક્ષિપ્ત પરિચય આપ્યો. અહીં તેઓ બતાવે છે કે તેમને તત્ત્વથી જાણવાનું ફળ અવિચળ ભક્તિ છે. આગલા ચાર શ્લોકોમાં તેઓ આ ભક્તિનું સ્વરૂપ અને તેના ફળનું વર્ણન કરશે.

જીવન-બોધ

જેટલું આપણે ભગવાનનો મહિમા સમજીએ, તેટલો આપણો પ્રેમ દૃઢ થાય છે. જ્ઞાન પર ટકેલી ભક્તિ જીવનનાં તોફાનોમાં પણ ડગમગતી નથી. તેથી ભક્તિની સાથે સાથે ભગવાનના સ્વરૂપનું અધ્યયન અને મનન પણ કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

વિભૂતિ
ભગવાનનું વિવિધ રૂપોમાં પ્રગટ ઐશ્વર્ય
યોગ
ભગવાનનું અલૌકિક સામર્થ્ય
તત્ત્વતઃ
યથાર્થ રૂપે, ઊંડાણથી
અવિકમ્પ યોગ
ક્યારેય ન ડગમગનારી ભક્તિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક