શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 42

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna .
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat ॥

અર્થ

અથવા હે અર્જુન! આ ઘણા બધા વિસ્તારને જાણવાથી તારે શું પ્રયોજન? (બસ એટલું જાણી લે કે) હું આ સમગ્ર જગતને મારા એક અંશમાત્રથી ધારણ કરીને સ્થિત છું.

શબ્દાર્થ

अथवा – અથવા, કે પછી
बहुना – ઘણા (વિસ્તાર)થી
एतेन – આ
किम् – શું (પ્રયોજન)
ज्ञातेन – જાણવાથી
तव – તારું
अर्जुन – હે અર્જુન
विष्टभ्य – ધારણ કરીને, થામીને
अहम् – હું
इदम् – આ
कृत्स्नम् – સમગ્ર
एकांशेन – એક અંશથી
स्थितः – સ્થિત છું
जगत् – જગતને

અન્વય

अथवा अर्जुन, एतेन बहुना ज्ञातेन तव किम् (प्रयोजनम्)? अहम् इदं कृत्स्नं जगत् एकांशेन विष्टभ्य स्थितः (अस्मि) ।

સમજૂતી

આ દસમા અધ્યાયનો અંતિમ અને સૌથી ઊંચો શ્લોક છે. ‘અથવા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન’ — અથવા હે અર્જુન, આ ઘણા વિસ્તારને જાણીને તને શું મળશે? ભગવાન જાણે કહે છે — મેં તને અનેક વિભૂતિઓ કહી, એક નિયમ પણ આપ્યો, પણ હવે આ સૌથી ઉપર ઊઠ. એક એક વસ્તુમાં મને શોધવાને બદલે એ જાણી લે કે બધું મારામાં જ છે.

‘વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્’ — હું આ સમગ્ર જગતને મારા એક અંશથી ધારણ કરીને રહ્યો છું. આ અત્યંત વિસ્મયકારક કથન છે. આ વિશાળ બ્રહ્માંડ — અસંખ્ય આકાશગંગાઓ, તારાઓ, ગ્રહો, જીવો — ભગવાનના માત્ર એક અંશમાં સમાયેલું છે. પુરુષસૂક્તમાં પણ આ જ કહ્યું છે — ‘પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ’ — સર્વ પ્રાણીઓ તેનો એક પાદ (ચોથો ભાગ) છે, અને તેના ત્રણ પાદ અમૃત રૂપે દિવ્ય લોકમાં છે. અર્થાત્ ભગવાન જગતમાં પૂરેપૂરા સમાઈ જતા નથી; તેઓ જગત કરતાં ઘણા વધારે છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે ‘એક અંશ’નો અર્થ છે એક પાદ, એક અવયવ — ભગવાન પોતાના સ્વરૂપના એક અંશથી આખા જગતમાં આત્મા રૂપે વ્યાપ્ત છે, છતાં તેમનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ જગતથી પર છે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કરે છે કે ભગવાનની અનંત શક્તિના એક નાના અંશથી જ આ આખું જગત તેમના સંકલ્પથી ધારણ થયેલું છે. આચાર્ય મધ્વ પણ ભગવાનના અપરિમિત, જગતાતીત મહિમા પર ભાર મૂકે છે.

આ શ્લોક અધ્યાયને એક સુંદર પૂર્ણતા આપે છે. આરંભમાં અર્જુને પૂછ્યું હતું કે તે કયાં કયાં રૂપોમાં ભગવાનનું ચિંતન કરે. ભગવાને અનેક રૂપો બતાવ્યાં, પછી એક નિયમ આપ્યો, અને અંતે સૌથી સરળ ઉત્તર આપ્યો — બધું મારામાં છે, તેથી જ્યાં પણ જુઓ, મને જુઓ. આ નવમા અધ્યાયના ‘મયા તતમિદં સર્વમ્’ (9.4)નો પ્રતિધ્વનિ છે.

આ શ્લોક અગિયારમા અધ્યાયની ભૂમિકા પણ છે. ‘હું આખા જગતને એક અંશથી ધારણ કરું છું’ — આ સાંભળીને અર્જુનના મનમાં સ્વાભાવિક ઇચ્છા જાગે છે કે તે એ વિશ્વરૂપને પોતાની આંખોથી જુએ. અને આગલા અધ્યાયમાં તે આ જ પ્રાર્થના કરશે. સાધક માટે આ શ્લોકનો સંદેશ છે — જ્યારે આપણે જાણી લઈએ છીએ કે આખું બ્રહ્માંડ ભગવાનના એક અંશમાં છે, ત્યારે આપણી સમસ્યાઓ અને ચિંતાઓ કેટલી નાની થઈ જાય છે, અને ભગવાન પર આપણો ભરોસો કેટલો ઊંડો.

સંદર્ભ

એકતાલીસમા શ્લોકમાં ભગવાને વિભૂતિઓને ઓળખવાનો સાર્વત્રિક નિયમ આપ્યો. આ અંતિમ શ્લોકમાં તેઓ કહે છે કે આખું જગત તેમના એક અંશમાં સ્થિત છે, અને આમ દસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. અગિયારમા અધ્યાયમાં અર્જુન ભગવાનના એ જ વિશ્વરૂપના દર્શનની પ્રાર્થના કરશે, અને ભગવાન તેને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપીને પોતાનું વિરાટ રૂપ બતાવશે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે સમજીએ કે આખું બ્રહ્માંડ ભગવાનના માત્ર એક અંશમાં સમાયેલું છે, ત્યારે આપણી ચિંતાઓ નાની અને આપણો ભરોસો મોટો થઈ જાય છે. વિગતોમાં ગૂંચવાવાને બદલે આ મૂળ સત્યને પકડીએ — બધું તેમનામાં છે, અને તેઓ સૌથી પર પણ છે.

મુખ્ય શબ્દો

એકાંશ: એક અંશ, એક ભાગ
વિષ્ટભ્ય: ધારણ કરીને, થામીને
કૃત્સ્ન જગત્: સમગ્ર બ્રહ્માંડ
પુરુષસૂક્ત: ઋગ્વેદનું સૂક્ત જેમાં જગતને પરમ પુરુષનો એક પાદ કહ્યું છે
જગતાતીત: જગતથી પર, જગતથી અધિક