શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 11

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ .
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā ॥

અર્થ

તે ભક્તો પર કૃપા કરવા માટે જ હું તેમના હૃદયમાં સ્થિત થઈને પ્રકાશમાન જ્ઞાનરૂપી દીવાથી તેમના અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન અંધકારનો નાશ કરું છું.

શબ્દાર્થ

तेषाम् – તે (ભક્તો) પર
एव – જ
अनुकम्पार्थम् – કૃપા (કરુણા) કરવા માટે
अहम् – હું
अज्ञानजम् – અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન
तमः – અંધકાર
नाशयामि – નાશ કરું છું
आत्मभावस्थः – તેમના અંતઃકરણ (હૃદય)માં સ્થિત થઈને
ज्ञानदीपेन – જ્ઞાનરૂપી દીવાથી
भास्वता – પ્રકાશમાન

અન્વય

तेषाम् एव अनुकम्पार्थम् अहम् आत्मभावस्थः (सन्) भास्वता ज्ञानदीपेन अज्ञानजं तमः नाशयामि ।

સમજૂતી

ચતુઃશ્લોકીનો ચોથો અને અંતિમ શ્લોક ભગવાનની કરુણાનું શિખર છે. ગયા શ્લોકમાં તેમણે કહ્યું કે તેઓ પ્રેમી ભક્તોને બુદ્ધિયોગ આપે છે. હવે તેઓ બતાવે છે કે આ કેવી રીતે થાય છે અને શા માટે થાય છે.

‘તેષામેવાનુકમ્પાર્થમ્’ — તેમના પર જ અનુકંપા માટે. ‘એવ’ (જ) શબ્દ મહત્ત્વનો છે: ભગવાનનું આ કાર્ય પોતાના કોઈ લાભ માટે નહીં, માત્ર ભક્તો પરની કરુણાને કારણે છે. અનુકંપાનો અર્થ છે બીજાનું દુઃખ જોઈને દ્રવી જવું. ભગવાન ભક્તના અજ્ઞાનજન્ય કષ્ટને જોઈને પોતે આગળ આવે છે.

‘આત્મભાવસ્થઃ’ — તેમના અંતઃકરણમાં સ્થિત થઈને. ભગવાન બહારથી ઉપદેશ આપનાર ગુરુની જેમ જ નહીં, પણ અંદર બેઠેલા અંતર્યામી રૂપે કાર્ય કરે છે. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે — ભક્તોના અંતઃકરણની વૃત્તિઓમાં સ્થિત થઈને. જ્યારે ભક્તનું હૃદય શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે અંદરના ભગવાન પોતે પ્રકાશિત થવા લાગે છે.

‘જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા’ — પ્રકાશમાન જ્ઞાનદીપથી. આચાર્ય શંકરે આ દીવાનું અત્યંત સુંદર વર્ણન કર્યું છે: આ દીવાનું તેલ ભક્તિરૂપી પ્રસાદ (કૃપા) છે, તેને ભગવાનના ધ્યાનની ભાવનારૂપી પવન પ્રજ્વલિત રાખે છે, તેની વાટ સમ્યક્ દર્શન (સાચી સમજ) છે, જે બ્રહ્મચર્ય વગેરે સાધનોથી સંસ્કારિત છે, તેનો આધાર રાગ-દ્વેષ વિનાનું અંતઃકરણ છે, અને તે વૈરાગ્યરૂપી પવનરહિત સ્થાનમાં મૂકેલો છે જ્યાં તે સ્થિર બળે છે. આવો દીવો જ્યારે બળે છે ત્યારે ‘અજ્ઞાનજં તમઃ’ — અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન અંધકાર — તરત મટી જાય છે.

અંધકારને લાકડીથી ભગાડી શકાતો નથી; માત્ર દીવો પ્રગટાવવાથી તે પોતે જ ચાલ્યો જાય છે. એ જ રીતે અજ્ઞાનને તર્ક કે બળથી નહીં, ભગવાનની કૃપાથી જાગેલા જ્ઞાનથી જ દૂર કરી શકાય છે. હજારો વર્ષથી અંધારી ગુફા પણ એક દીવાથી ક્ષણમાં પ્રકાશિત થઈ જાય છે — જન્મોનું અજ્ઞાન પણ ભગવાનના જ્ઞાનદીપથી ક્ષણમાં મટી શકે છે.

સંદર્ભ

દસમા શ્લોકમાં ભગવાને ભક્તોને બુદ્ધિયોગ આપવાની વાત કરી. અહીં ચતુઃશ્લોકી પૂર્ણ થાય છે — ભગવાન ભક્તોના હૃદયમાં જ્ઞાનદીપ પ્રગટાવે છે. આગલા શ્લોકથી અર્જુન ભગવાનની સ્તુતિ કરતાં તેમને વિભૂતિઓનું વિસ્તારથી વર્ણન કરવાની પ્રાર્થના કરશે.

જીવન-બોધ

આપણી અંદરનો અંધકાર — ભ્રમ, ભય, અજ્ઞાન — બાહ્ય પ્રયત્નોથી નહીં, ભગવાનની કૃપાથી પ્રગટતા જ્ઞાનદીપથી મટે છે. એ દીવા માટે હૃદયને રાગ-દ્વેષથી શુદ્ધ અને ભક્તિથી ભરેલું રાખીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અનુકંપા: કરુણા, બીજાના દુઃખથી દ્રવી જવું
આત્મભાવસ્થ: ભક્તના અંતઃકરણમાં સ્થિત
જ્ઞાનદીપ: જ્ઞાનરૂપી દીવો
અજ્ઞાનજ તમ: અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન અંધકાર