શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 40

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nānto.asti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ parantapa .
eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā ॥

અર્થ

હે પરંતપ! મારી દિવ્ય વિભૂતિઓનો કોઈ અંત નથી. આ તો મેં મારી વિભૂતિઓના વિસ્તારનું માત્ર સંક્ષેપમાં (ઉદાહરણ રૂપે) વર્ણન કર્યું છે.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
अन्तः – અંત
अस्ति – છે
मम – મારી
दिव्यानाम् – દિવ્ય
विभूतीनाम् – વિભૂતિઓનો
परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર
एषः – આ
तु – તો
उद्देशतः – સંક્ષેપમાં, ઉદાહરણ રૂપે
प्रोक्तः – કહેવાયો
विभूतेः – વિભૂતિનો
विस्तरः – વિસ્તાર
मया – મારા દ્વારા

અન્વય

परन्तप, मम दिव्यानां विभूतीनाम् अन्तः न अस्ति; एषः तु विभूतेः विस्तरः मया उद्देशतः प्रोक्तः ।

સમજૂતી

વિભૂતિઓનું વર્ણન પૂરું કરતાં ભગવાન એક મહત્ત્વનું સ્પષ્ટીકરણ આપે છે — ‘નાન્તોઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનામ્’ — મારી દિવ્ય વિભૂતિઓનો કોઈ અંત નથી. ઓગણીસમા શ્લોકમાં પણ તેમણે કહ્યું હતું ‘નાસ્ત્યન્તો વિસ્તરસ્ય મે’. હવે અંતે તેઓ ફરી આ જ વાત પર પાછા આવે છે, જેથી અર્જુન એમ ન સમજે કે ભગવાન માત્ર આ ગણાવેલી વસ્તુઓમાં જ છે.

‘એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તઃ’ — આ તો મેં માત્ર ‘ઉદ્દેશ’થી કહ્યું છે. ‘ઉદ્દેશ’નો અર્થ છે સંકેત કે ઉદાહરણ. જેમ કોઈ શિક્ષક ગણિતનો એક સિદ્ધાંત સમજાવવા બે-ચાર ઉદાહરણ આપે છે, અને વિદ્યાર્થીએ પછી હજારો પ્રશ્નો જાતે ઉકેલવાના હોય છે, તેમ ભગવાને થોડાં ઉદાહરણ આપીને એક દૃષ્ટિ આપી છે. હવે અર્જુને — અને આપણે — આ દૃષ્ટિ જીવનની દરેક વસ્તુ પર લાગુ કરવાની છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાનની વિભૂતિઓ પૂરેપૂરી કહેવી કે જાણવી કોઈ માટે શક્ય નથી, તેથી માત્ર મુખ્ય મુખ્ય બતાવી છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાનની વિભૂતિઓ અસંખ્ય છે, અને જે કહ્યું તે તેમના એક નાના અંશનું વર્ણન છે.

‘પરંતપ’ સંબોધન પણ અર્થપૂર્ણ છે. જેમ અર્જુન શત્રુઓને તપાવે છે, તેમ તેણે હવે પોતાની દૃષ્ટિની મર્યાદાઓને પણ તપાવીને નષ્ટ કરવાની છે. જે સાધક એક વાર એ જોતાં શીખી લે છે કે દરેક શ્રેષ્ઠતા ભગવાનની છે, તેને યાદીની જરૂર રહેતી નથી — તે પોતે સર્વત્ર ભગવાનને ઓળખવા લાગે છે.

સંદર્ભ

ઓગણચાલીસમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને સર્વ પ્રાણીઓનું બીજ કહ્યા. અહીં તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમની વિભૂતિઓ અનંત છે અને જે કહ્યું તે માત્ર સંક્ષેપ હતો. આગલા શ્લોકમાં તેઓ વિભૂતિઓને ઓળખવાનો એક સાર્વત્રિક નિયમ આપશે.

જીવન-બોધ

ભગવાનનો મહિમા કોઈ યાદીમાં સીમિત થઈ શકે નહીં. શાસ્ત્રો આપણને માત્ર દૃષ્ટિ આપે છે; એ દૃષ્ટિને આપણા જીવનમાં લાગુ કરવી એ આપણું કામ છે. દરરોજ કોઈ નવી વસ્તુ કે વ્યક્તિમાં ભગવાનની ઝલક જોવાનો અભ્યાસ કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ઉદ્દેશ: સંક્ષેપ, સંકેત, ઉદાહરણ
વિભૂતિવિસ્તર: વિભૂતિઓનો વિસ્તાર
અનંત: જેનો અંત ન હોય
પરંતપ: શત્રુઓને તપાવનાર — અર્જુન