શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 41

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā .
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasambhavam ॥

અર્થ

જે જે વસ્તુ કે પ્રાણી ઐશ્વર્યવાન, શોભાયુક્ત (શ્રીસંપન્ન) અથવા શક્તિશાળી છે, તે તે ને તું મારા જ તેજના એક અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું જાણ.

શબ્દાર્થ

यत् यत् – જે જે
विभूतिमत् – વિભૂતિ (ઐશ્વર્ય)થી યુક્ત
सत्त्वम् – વસ્તુ, પ્રાણી, સત્તા
श्रीमत् – શ્રી (શોભા, કાંતિ, સમૃદ્ધિ)થી યુક્ત
ऊर्जितम् – ઊર્જા (શક્તિ, બળ)થી યુક્ત
एव – જ
वा – અથવા
तत् तत् – તે તે ને
एव – જ
अवगच्छ – જાણ, સમજ
त्वम् – તું
मम – મારા
तेजोंऽशसम्भवम् – તેજના અંશમાંથી ઉત્પન્ન

અન્વય

यत् यत् विभूतिमत्, श्रीमत्, ऊर्जितम् एव वा सत्त्वं (अस्ति), तत् तत् एव त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् अवगच्छ ।

સમજૂતી

આ શ્લોક વિભૂતિ યોગનો સાર અને ચાવી છે. ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેમની વિભૂતિઓ અનંત છે અને તેમણે માત્ર ઉદાહરણો આપ્યાં છે. હવે તેઓ એક સાર્વત્રિક નિયમ આપે છે, જેનાથી અર્જુન — અને દરેક સાધક — પોતે, કોઈ યાદી વિના, સંસારમાં ક્યાંય પણ ભગવાનની વિભૂતિને ઓળખી શકે. આ માછલી આપવાને બદલે માછલી પકડતાં શીખવવા જેવું છે.

ભગવાન ત્રણ લક્ષણો બતાવે છે. પહેલું — ‘વિભૂતિમત્’ — જેમાં વિશેષ ઐશ્વર્ય, પ્રભુત્વ કે અસાધારણ ક્ષમતા હોય, જેમ એક મહાન શાસક, વૈજ્ઞાનિક કે કલાકાર. બીજું — ‘શ્રીમત્’ — જેમાં શોભા, સૌંદર્ય, કાંતિ અને સમૃદ્ધિ હોય, જેમ એક ખીલેલું કમળ, એક સુંદર સંગીત, કે એક સમૃદ્ધ અને ન્યાયી રાજ્ય. ત્રીજું — ‘ઊર્જિતમ્’ — જેમાં વિશેષ બળ, ઉત્સાહ કે ઊર્જા હોય, જેમ એક વાવાઝોડું, એક વીર યોદ્ધો, કે એક દૃઢ સંકલ્પી વ્યક્તિ. આચાર્ય શંકર તેમને અનુક્રમે ઐશ્વર્યયુક્ત, લક્ષ્મીયુક્ત અને ઉત્સાહ-બળયુક્ત કહે છે.

‘તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંઽશસમ્ભવમ્’ — તે તે ને મારા તેજના અંશમાંથી ઉત્પન્ન જાણ. અહીં ‘અંશ’ શબ્દ અત્યંત મહત્ત્વનો છે. સંસારની સૌથી મહાન વસ્તુ પણ ભગવાનનું પૂરું તેજ નથી, માત્ર તેનો એક નાનો અંશ છે. જેમ સૂર્યના એક કિરણથી જ આખો ઓરડો પ્રકાશિત થઈ જાય છે, પણ તે કિરણ સૂર્યનો એક નગણ્ય અંશમાત્ર છે. જો એક અંશ આટલો અદ્ભુત છે, તો પૂર્ણ ભગવાન કેટલા અદ્ભુત હશે! આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે જ્યાં પણ કોઈ અસાધારણ શ્રેષ્ઠતા દેખાય, તે ભગવાનના તેજના એક કણનું જ પરિણામ છે.

આ શ્લોકનાં બે ઊંડાં વ્યાવહારિક પરિણામો છે. પહેલું — અહંકારનો નાશ. જો મારી પાસે કોઈ પ્રતિભા, સૌંદર્ય, ધન કે શક્તિ છે, તો તે મારી નથી, ભગવાનના તેજનો અંશ છે. આથી નમ્રતા આવે છે. બીજું — ઈર્ષ્યાનો નાશ. જો બીજા કોઈ પાસે આ ગુણો છે, તો તે પણ ભગવાનનો જ પ્રકાશ છે; તેની ઈર્ષ્યા કરવી એ ભગવાનની ઈર્ષ્યા કરવા બરાબર છે. તેને બદલે તેની પ્રશંસા કરવી એ ભગવાનની સ્તુતિ છે.

સાધના રૂપે આ શ્લોક એક સરળ અભ્યાસ આપે છે: જ્યારે પણ કોઈ સુંદર, મહાન કે શક્તિશાળી વસ્તુ જુઓ — હિમાલયનું શિખર, કોઈ સંગીતકારનું ગાન, કોઈ ખેલાડીનું કૌશલ્ય, કોઈ માતાનો નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ — ત્યારે મનમાં કહો, ‘આ ભગવાનના તેજનો અંશ છે.’ આમ આખો સંસાર ધ્યાનનો વિષય બની જાય છે, અને સૌંદર્યનો દરેક અનુભવ ભગવાનના સ્મરણનું દ્વાર.

સંદર્ભ

ચાલીસમા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેમની વિભૂતિઓ અનંત છે અને તેમણે માત્ર સંક્ષેપમાં કહ્યું છે. અહીં તેઓ વિભૂતિઓને ઓળખવાનો સાર્વત્રિક નિયમ આપે છે. આગલા અને અંતિમ શ્લોકમાં તેઓ કહેશે કે આટલા વિસ્તારની પણ શી જરૂર — હું મારા એક અંશથી આખા જગતને ધારણ કરીને રહ્યો છું.

જીવન-બોધ

જ્યાં પણ અસાધારણ પ્રતિભા, સૌંદર્ય કે શક્તિ દેખાય, તેમાં ભગવાનના તેજનો અંશ ઓળખીએ. પોતાની યોગ્યતાઓ પર અહંકાર ન કરીએ અને બીજાની યોગ્યતાઓની ઈર્ષ્યા ન કરીએ — બંને એ જ એક સ્રોતના પ્રકાશ છે. સંસારની દરેક સુંદરતાને ભગવાનના સ્મરણનું માધ્યમ બનાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

વિભૂતિમત્: વિશેષ ઐશ્વર્ય અને પ્રભુત્વથી યુક્ત
શ્રીમત્: શોભા, સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિથી યુક્ત
ઊર્જિત: બળ, ઉત્સાહ અને ઊર્જાથી યુક્ત
તેજોંઽશ: ભગવાનના તેજનો અંશ
સત્ત્વ: અહીં — કોઈ પણ વસ્તુ કે પ્રાણી