શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 14

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava .
na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ ॥

અર્થ

હે કેશવ! આપ મને જે કંઈ કહી રહ્યા છો, તે સર્વને હું સત્ય માનું છું. હે ભગવન્! આપના પ્રાગટ્ય (વાસ્તવિક સ્વરૂપ)ને ન દેવો જાણે છે અને ન દાનવો.

શબ્દાર્થ

सर्वम् – સર્વ
एतत् – આ
ऋतम् – સત્ય
मन्ये – માનું છું
यत् – જે
माम् – મને
वदसि – કહો છો
केशव – હે કેશવ (સુંદર કેશવાળા, કેશી દૈત્યના સંહારક)
न – નહીં
हि – કારણ કે
ते – આપના
भगवन् – હે ભગવન્
व्यक्तिम् – પ્રાગટ્ય, અભિવ્યક્તિ
विदुः – જાણે છે
देवाः – દેવો
न – ન
दानवाः – દાનવો

અન્વય

केशव, यत् (त्वं) मां वदसि, एतत् सर्वम् (अहम्) ऋतं मन्ये; भगवन्, हि ते व्यक्तिं देवाः न विदुः, दानवाः (अपि) न (विदुः) ।

સમજૂતી

અર્જુનની સ્તુતિ હવે પૂર્ણ શ્રદ્ધાની ઘોષણા સુધી પહોંચે છે — ‘સર્વમેતદૃતં મન્યે યન્માં વદસિ કેશવ’ — હે કેશવ, આપ જે કંઈ કહો છો, તે સર્વ હું સત્ય માનું છું. આ એ જ અર્જુન છે જે પહેલા અધ્યાયમાં સંશય અને વિષાદથી ભરેલો હતો અને બીજા અધ્યાયમાં કહેતો હતો કે મારું મન મોહિત છે. હવે તેની બુદ્ધિ સ્થિર થઈ ગઈ છે. ગીતાના ઉપદેશનો પ્રભાવ અહીં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

‘ઋતમ્’ — સત્ય. ઋત વૈદિક શબ્દ છે, જેનો અર્થ છે એ શાશ્વત સત્ય અને વ્યવસ્થા જેના પર જગત ટકેલું છે. અર્જુન કહે છે કે આપનાં વચનો માત્ર સાચાં નથી, પણ તે પરમ સત્યની અભિવ્યક્તિ છે. ‘કેશવ’ સંબોધન પણ સુંદર છે — પરંપરામાં તેના ઘણા અર્થ છે: સુંદર કેશવાળા, કેશી દૈત્યનો વધ કરનાર, અથવા ‘ક’ (બ્રહ્મા) અને ‘ઈશ’ (શિવ)ના પણ સ્વામી.

‘ન હિ તે ભગવન્વ્યક્તિં વિદુર્દેવા ન દાનવાઃ’ — આપના પ્રાગટ્યને ન દેવો જાણે છે, ન દાનવો. ‘વ્યક્તિ’નો અર્થ છે પ્રગટ થવું. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન કઈ રીતે અને કયા કારણે પ્રગટ થાય છે, એ રહસ્ય દેવો અને દાનવોની બુદ્ધિથી પણ પર છે. આચાર્ય રામાનુજ ઉમેરે છે કે ભગવાનના અપરિમિત મહિમાને સીમિત જ્ઞાનવાળા જીવો માપી શકતા નથી.

દેવો જ્ઞાન અને સત્ત્વનાં પ્રતીક છે, દાનવો શક્તિ અને રજસ્-તમસ્નાં. અર્જુનનો ભાવ એ છે કે ન શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનથી કે ન મહાન શક્તિથી ભગવાનને પૂરેપૂરા જાણી શકાય. તેમને માત્ર તેમની કૃપાથી, જેટલું તેઓ પોતે પ્રગટ કરે તેટલું જ જાણી શકાય — આ નમ્રતા જ જ્ઞાનની પરિપક્વતા છે.

સંદર્ભ

તેરમા શ્લોકમાં અર્જુને ઋષિઓની સાક્ષીનો ઉલ્લેખ કર્યો. અહીં તે ભગવાનનાં વચનોમાં પૂર્ણ શ્રદ્ધા પ્રગટ કરે છે અને તેમના સ્વરૂપની અગમ્યતા સ્વીકારે છે. આગલા શ્લોકમાં તે કહેશે કે આપ પોતે જ પોતાને જાણો છો.

જીવન-બોધ

જ્યારે ગુરુ અને શાસ્ત્રનાં વચનોમાં પૂર્ણ વિશ્વાસ જાગે છે, ત્યારે મનનો સંશય અને વિષાદ મટી જાય છે. સાથે જ એ નમ્રતા જાળવી રાખીએ કે પરમ સત્ય આપણી બુદ્ધિ અને શક્તિથી પર છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઋત: શાશ્વત સત્ય અને વ્યવસ્થા
કેશવ: શ્રીકૃષ્ણનું નામ — સુંદર કેશવાળા, કેશીના સંહારક
વ્યક્તિ: પ્રાગટ્ય, અભિવ્યક્તિ
દેવ-દાનવ: જ્ઞાન અને શક્તિનાં પ્રતીક દિવ્ય અને આસુરી જીવો