શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 34

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām .
kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā ॥

અર્થ

હું સૌનું હરણ કરનાર મૃત્યુ છું અને ભવિષ્યમાં થનારાઓની ઉત્પત્તિનું કારણ છું. સ્ત્રીવાચક ગુણોમાં હું કીર્તિ, શ્રી (શોભા-સમૃદ્ધિ), વાણી, સ્મૃતિ, મેધા (ધારણાશક્તિ), ધૃતિ (ધૈર્ય) અને ક્ષમા છું.

શબ્દાર્થ

मृत्युः – મૃત્યુ
सर्वहरः – સૌનું હરણ કરનાર
च – અને
अहम् – હું
उद्भवः – ઉત્પત્તિ, ઉદય
च – અને
भविष्यताम् – ભવિષ્યમાં થનારાઓની
कीर्तिः – કીર્તિ, યશ
श्रीः – શ્રી, શોભા, સમૃદ્ધિ
वाक् – વાણી
च – અને
नारीणाम् – સ્ત્રીવાચક (ગુણો)માં
स्मृतिः – સ્મૃતિ, સ્મરણશક્તિ
मेधा – મેધા, ધારણાશક્તિ
धृतिः – ધૃતિ, ધૈર્ય
क्षमा – ક્ષમા

અન્વય

अहं सर्वहरः मृत्युः च, भविष्यताम् उद्भवः च (अस्मि); नारीणां (च) कीर्तिः, श्रीः, वाक्, स्मृतिः, मेधा, धृतिः, क्षमा (अहम् अस्मि) ।

સમજૂતી

‘મૃત્યુઃ સર્વહરશ્ચાહમ્’ — હું સૌનું હરણ કરનાર મૃત્યુ છું. મૃત્યુ ધન, પદ, સંબંધો, શરીર — બધું હરી લે છે; તેનાથી કોઈ બચી શકતું નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે મૃત્યુ બે રીતે ‘સર્વહર’ છે — તે સર્વ ધનનું હરણ કરે છે, અને પ્રાણોનું પણ હરણ કરે છે. ભગવાનને મૃત્યુ રૂપે જોવાનો અર્થ છે કે મૃત્યુ પણ તેમની વ્યવસ્થાનું અંગ છે, શત્રુ નહીં. ભક્ત માટે મૃત્યુ ભય નહીં, ઘરે પાછા ફરવાનું દ્વાર છે.

‘ઉદ્ભવશ્ચ ભવિષ્યતામ્’ — અને ભવિષ્યમાં થનારાઓનો ઉદ્ભવ હું છું. મૃત્યુ અને જન્મ એક જ ચક્રનાં બે પાસાં છે. જે એક બાજુ હરે છે, તે જ બીજી બાજુ નવું જીવન, નવી સમૃદ્ધિ અને નવી સંભાવનાઓ આપે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભવિષ્યના કલ્યાણ અને ઉન્નતિનું કારણ પણ ભગવાન જ છે.

ત્યાર પછી ભગવાન સાત સ્ત્રીવાચક ગુણોની વિભૂતિ બતાવે છે. સંસ્કૃતમાં આ સર્વ શબ્દો સ્ત્રીલિંગ છે, અને પરંપરામાં તેમને દેવીઓ રૂપે પણ માનવામાં આવ્યાં છે (કેટલાક તેમને ધર્મની પત્નીઓ કહે છે). ‘કીર્તિ’ — ધર્મપૂર્ણ કર્મોથી મળતો યશ. ‘શ્રી’ — શોભા, સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિ, જે લક્ષ્મીનું સ્વરૂપ છે. ‘વાક્’ — મધુર, સત્ય અને સંસ્કારી વાણી, જે સરસ્વતીનું સ્વરૂપ છે. ‘સ્મૃતિ’ — ઘણા સમય પહેલાં અનુભવેલી વાતો યાદ રાખવાની શક્તિ. ‘મેધા’ — ગ્રંથો અને જ્ઞાનને ધારણ કરનારી બુદ્ધિ. ‘ધૃતિ’ — ધૈર્ય, મુશ્કેલીમાં પણ શરીર અને મનને સ્થિર રાખવાની શક્તિ. ‘ક્ષમા’ — સુખ-દુઃખ અને અપમાનમાં પણ મનને અવિકૃત રાખવું.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે જે વ્યક્તિમાં આમાંના એક પણ ગુણનો અંશમાત્ર પણ હોય, તે સંસારમાં માન પામે છે — તો પછી જેનામાં આ સર્વ હોય, તેની તો વાત જ શી. આ શ્લોક બતાવે છે કે ભગવાનની વિભૂતિ માત્ર બાહ્ય વૈભવમાં નહીં, પણ આ સૂક્ષ્મ આંતરિક ગુણોમાં પણ છે.

સંદર્ભ

તેત્રીસમા શ્લોકમાં ‘અ’કાર, દ્વંદ્વ, અક્ષય કાળ અને ધાતામાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં મૃત્યુ, ઉદ્ભવ અને સાત સ્ત્રીવાચક ગુણોમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન સામોમાં બૃહત્સામ, છંદોમાં ગાયત્રી, મહિનાઓમાં માગશર અને ઋતુઓમાં વસંત રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

મૃત્યુને શત્રુ ન માનીએ; તે પણ ભગવાનની વ્યવસ્થાનું અંગ છે, જે નવા આરંભનું દ્વાર ખોલે છે. કીર્તિ, શ્રી, મધુર વાણી, સ્મૃતિ, મેધા, ધૈર્ય અને ક્ષમા — આ સાત ગુણોને ભગવાનની ઝલક માનીને આપણા જીવનમાં વિકસાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

સર્વહર મૃત્યુ: સૌનું હરણ કરનાર મૃત્યુ
ઉદ્ભવ: ઉત્પત્તિ, ભાવિ ઉન્નતિ
શ્રી: શોભા, સમૃદ્ધિ — લક્ષ્મીનું સ્વરૂપ
મેધા: જ્ઞાનને ધારણ કરનારી બુદ્ધિ
ધૃતિ: ધૈર્ય, સ્થિરતા