શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 2

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ .
ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ ॥

અર્થ

મારી ઉત્પત્તિ (પ્રભાવ અને પ્રાગટ્યના રહસ્ય)ને ન દેવો જાણે છે અને ન મહર્ષિઓ, કારણ કે હું જ સર્વ પ્રકારે દેવો અને મહર્ષિઓનું આદિ કારણ છું.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
मे – મારી
विदुः – જાણે છે
सुरगणाः – દેવોના સમૂહો
प्रभवम् – ઉત્પત્તિ, પ્રભાવ, પ્રાગટ્ય
न – ન
महर्षयः – મહર્ષિઓ
अहम् – હું
आदिः – આદિ કારણ
हि – કારણ કે
देवानाम् – દેવોનું
महर्षीणाम् – મહર્ષિઓનું
च – અને
सर्वशः – સર્વ પ્રકારે

અન્વય

मे प्रभवं सुरगणाः न विदुः, महर्षयः (अपि) न (विदुः); हि अहं देवानां महर्षीणां च सर्वशः आदिः (अस्मि) ।

સમજૂતી

વિભૂતિઓનું વર્ણન શરૂ કરતાં પહેલાં ભગવાન એક પાયાનું સત્ય બતાવે છે — તેમનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ બુદ્ધિની પકડથી પર છે. ‘ન મે વિદુઃ સુરગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ’ — મારા પ્રભવને ન દેવો જાણે છે, ન મહર્ષિઓ. ‘પ્રભવ’ શબ્દના બે અર્થ છે — ઉત્પત્તિ, અને પ્રભાવ અથવા મહિમા. આચાર્ય શંકર તેને ‘પ્રભાવ’ અર્થાત્ ભગવાનની અલૌકિક શક્તિ માને છે, અને આચાર્ય રામાનુજ તેને ભગવાનના વિવિધ અવતારોમાં પ્રાગટ્યનું રહસ્ય માને છે.

દેવો અને મહર્ષિઓ સૃષ્ટિના સૌથી જ્ઞાની અને શક્તિશાળી જીવો છે. જો તેઓ પણ ભગવાનને પૂરા જાણતા નથી, તો સામાન્ય મનુષ્યની તો વાત જ શી! તેનું કારણ ભગવાન પોતે બતાવે છે — ‘અહમાદિર્હિ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ’ — હું જ તે સૌનું આદિ કારણ છું. જે કોઈમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, તે પોતાના કારણને પૂરેપૂરું જાણી શકતું નથી, જેમ મોજું સમુદ્રની પૂરી ઊંડાઈ માપી શકતું નથી, કે પુત્ર પિતાનો જન્મ જોઈ શકતો નથી.

‘સર્વશઃ’ — સર્વ પ્રકારે. ભગવાન દેવો અને ઋષિઓના માત્ર ઉત્પત્તિ-કારણ જ નહીં, તેમની શક્તિ, જ્ઞાન અને પદના પણ સ્રોત છે. દેવોમાં જે તેજ છે અને ઋષિઓમાં જે જ્ઞાન છે, તે બધું ભગવાનનું જ આપેલું છે.

આ શ્લોક સાધકને નમ્રતા શીખવે છે. ભગવાનને બુદ્ધિથી પૂરેપૂરા સમજી લેવાનો અહંકાર વ્યર્થ છે. તેમને માત્ર તેમની કૃપાથી, અને જેટલું તેઓ પોતે પ્રગટ કરે તેટલું જ જાણી શકાય છે. તેથી જ આગલા શ્લોકોમાં ભગવાન પોતે પોતાનો પરિચય આપે છે.

સંદર્ભ

પહેલા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાનું પરમ વચન સંભળાવવાનું વચન આપ્યું. અહીં તેઓ બતાવે છે કે તેમનું સ્વરૂપ દેવો અને ઋષિઓ માટે પણ અગમ્ય છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે જે તેમને અજન્મા અને લોકમહેશ્વર જાણે છે, તે સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે.

જીવન-બોધ

પરમાત્મા આપણી બુદ્ધિની મર્યાદાઓથી પર છે. તેમને પૂરેપૂરા જાણી લેવાનો અહંકાર છોડીને નમ્રતાથી તેમની કૃપાની પ્રતીક્ષા કરીએ. જે આપણા મૂળનું પણ મૂળ છે, તેને પામવાનો માર્ગ સમર્પણ છે, અહંકાર નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રભવ: ઉત્પત્તિ, પ્રભાવ, પ્રાગટ્યનું રહસ્ય
સુરગણ: દેવોના સમૂહો
મહર્ષિ: મહાન ઋષિ, જેમ કે ભૃગુ વગેરે
આદિ: મૂળ કારણ, સૌનો આરંભ