શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 39

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna .
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram ॥

અર્થ

અને હે અર્જુન! જે સર્વ પ્રાણીઓનું બીજ (મૂળ કારણ) છે, તે પણ હું જ છું. ચર કે અચર એવું કોઈ પણ પ્રાણી નથી જે મારા વિના રહી શકે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે
च – અને
अपि – પણ
सर्वभूतानाम् – સર્વ પ્રાણીઓનું
बीजम् – બીજ, મૂળ કારણ
तत् – તે
अहम् – હું
अर्जुन – હે અર્જુન
न – નહીં
तत् – તે
अस्ति – છે
विना – વિના
यत् – જે
स्यात् – હોઈ શકે
मया – મારા
भूतम् – પ્રાણી, વસ્તુ
चराचरम् – ચર અને અચર

અન્વય

अर्जुन, यत् च अपि सर्वभूतानां बीजं, तत् अहम् (अस्मि); चराचरं भूतं यत् मया विना स्यात्, तत् न अस्ति ।

સમજૂતી

એકવીસમાથી આડત્રીસમા શ્લોક સુધી ભગવાને વિવિધ વર્ગોની સર્વશ્રેષ્ઠ વસ્તુઓમાં પોતાની વિભૂતિ બતાવી. હવે તેઓ આ યાદીને એક વ્યાપક સિદ્ધાંતમાં સમેટે છે. ‘યચ્ચાપિ સર્વભૂતાનાં બીજં તદહમર્જુન’ — જે સર્વ પ્રાણીઓનું બીજ છે, તે હું છું. સાતમા અધ્યાય (7.10)માં પણ તેમણે કહ્યું હતું — ‘બીજં માં સર્વભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્’.

બીજનું દૃષ્ટાંત અત્યંત સાર્થક છે. એક નાનકડા બીજમાં આખું વૃક્ષ — મૂળ, થડ, ડાળીઓ, પાંદડાં, ફૂલ અને ફળ — સૂક્ષ્મ રૂપે છુપાયેલું રહે છે. બીજ વિના વૃક્ષ થઈ શકતું નથી. તેમ જ દરેક પ્રાણીનું મૂળ કારણ, તેની સંભાવના અને તેનો સાર ભગવાન જ છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે બીજનો અર્થ છે ‘પ્રરોહકારણ’ — જેમાંથી અંકુર ફૂટે છે.

‘ન તદસ્તિ વિના યત્સ્યાન્મયા ભૂતં ચરાચરમ્’ — ચર કે અચર કોઈ પણ પ્રાણી એવું નથી જે મારા વિના હોઈ શકે. આ વાક્ય ગઈ યાદી વિશેનો એક ભ્રમ દૂર કરે છે. કોઈ વિચારે કે ભગવાન માત્ર શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓમાં છે — સૂર્યમાં છે, પણ દીવામાં નહીં; હિમાલયમાં છે, પણ કાંકરામાં નહીં. ભગવાન કહે છે — ના, કશું પણ મારા વિના નથી. શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓમાં મારું તેજ વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે, પણ અસ્તિત્વમાત્ર મારા કારણે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જે ભગવાન વિના હોય તે શૂન્ય, અસત્ જ હોય, કારણ કે સૌનો સાર ભગવાન જ છે.

આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાન સૌના આત્મા છે, તેથી તેમના વિના કોઈનું અસ્તિત્વ એ જ રીતે અશક્ય છે જેમ આત્મા વિના શરીરનું. આ સત્ય સાધકને શીખવે છે કે નાનામાં નાના પ્રાણી — એક કીડી, એક ઘાસનું તણખલું — માં પણ ભગવાનની હાજરી છે, તેથી કોઈ પ્રત્યે અનાદર કે ક્રૂરતા ઉચિત નથી.

સંદર્ભ

એકવીસમાથી આડત્રીસમા શ્લોક સુધી ભગવાને વિશેષ વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં તેઓ સર્વ પ્રાણીઓના બીજ રૂપે પોતાની સર્વવ્યાપકતા બતાવે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ કહેશે કે તેમની દિવ્ય વિભૂતિઓનો કોઈ અંત નથી, અને જે કહ્યું તે માત્ર સંક્ષેપ હતો.

જીવન-બોધ

ભગવાન માત્ર મહાન વસ્તુઓમાં જ નહીં, દરેક નાના-મોટા પ્રાણીમાં છે. તેથી કોઈ પણ જીવનો અનાદર ન કરીએ. જીવનની દરેક સંભાવનાનું બીજ ભગવાનમાં છે — તેમની સાથે જોડાયેલા રહીને જ આપણું સર્વોત્તમ રૂપ વિકસે છે.

મુખ્ય શબ્દો

બીજ: મૂળ કારણ, જેમાં બધું સૂક્ષ્મ રૂપે છુપાયેલું છે
ચરાચર: ચાલનારાં અને ન ચાલનારાં સર્વ પ્રાણીઓ
સર્વભૂત: સર્વ પ્રાણીઓ
સર્વવ્યાપકતા: સૌમાં વ્યાપ્ત હોવું