શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 29

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham .
pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham ॥

અર્થ

હું નાગોમાં અનંત (શેષનાગ) છું, જળચરોમાં તેમના સ્વામી વરુણ છું, પિતૃઓમાં અર્યમા છું અને નિયમન (શાસન) કરનારાઓમાં યમરાજ છું.

શબ્દાર્થ

अनन्तः – અનંત, શેષનાગ
च – અને
अस्मि – છું
नागानाम् – નાગોમાં
वरुणः – વરુણ (જળના દેવતા)
यादसाम् – જળચરો (જળદેવતાઓ)માં
अहम् – હું
पितॄणाम् – પિતૃઓમાં
अर्यमा – અર્યમા (પિતૃઓના અધિપતિ)
च – અને
अस्मि – છું
यमः – યમ, મૃત્યુ અને ન્યાયના દેવતા
संयमताम् – નિયમન (દંડવિધાન) કરનારાઓમાં
अहम् – હું

અન્વય

नागानाम् अनन्तः च अस्मि, यादसाम् अहं वरुणः (अस्मि), पितॄणाम् अर्यमा च अस्मि, संयमताम् अहं यमः (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘અનન્તશ્ચાસ્મિ નાગાનામ્’ — નાગોમાં હું અનંત (શેષનાગ) છું. શેષનાગ હજાર ફેણવાળા દિવ્ય નાગ છે, જેમના પર ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શયન કરે છે. પુરાણો પ્રમાણે તેઓ પોતાની ફેણો પર આખી પૃથ્વીને ધારણ કરે છે. ‘અનંત’ નામ એટલા માટે કે પ્રલયમાં જ્યારે બધું લીન થઈ જાય છે, ત્યારે પણ તેઓ ‘શેષ’ (બાકી) રહે છે. લક્ષ્મણ અને બલરામને શેષનાગના અવતાર માનવામાં આવે છે. તેઓ સેવા અને ધારણશક્તિનું પ્રતીક છે — સદા ભગવાનની સેવામાં, સદા જગતનો ભાર ઉપાડેલા.

‘વરુણો યાદસામહમ્’ — જળચરોમાં હું વરુણ છું. ‘યાદસ્’નો અર્થ છે જળમાં રહેનારાં પ્રાણીઓ કે જળદેવતાઓ. વરુણ જળ અને સમુદ્રના અધિપતિ છે, અને વૈદિક કાળમાં ઋત (નૈતિક વ્યવસ્થા)ના રક્ષક મનાતા. તેઓ સત્યના સંરક્ષક અને અસત્યના દંડદાતા રૂપે ઋગ્વેદમાં પૂજાયા છે.

‘પિતૄણામર્યમા ચાસ્મિ’ — પિતૃઓમાં હું અર્યમા છું. પિતૃઓ આપણા દિવંગત પૂર્વજો છે, જેમને માટે શ્રાદ્ધ અને તર્પણ થાય છે. અર્યમા પિતૃલોકના અધિપતિ છે અને બાર આદિત્યોમાંના પણ એક છે. તેઓ પરંપરા, કૃતજ્ઞતા અને પૂર્વજો પ્રત્યેના આદરનું પ્રતીક છે.

‘યમઃ સંયમતામહમ્’ — નિયમન કરનારાઓમાં હું યમ છું. યમ મૃત્યુના દેવતા છે, પણ તેમની સૌથી મોટી ઓળખ ‘ધર્મરાજ’ તરીકે છે — તેઓ દરેક પ્રાણીને તેનાં કર્મો અનુસાર નિષ્પક્ષ ફળ આપે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે યમ ‘સંયમન’ અર્થાત્ પ્રાણીઓને નિયંત્રિત કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. કઠોપનિષદમાં નચિકેતાને આત્મજ્ઞાન આપનાર પણ યમ જ છે — મૃત્યુના દેવ જ અમરતાનું રહસ્ય કહે છે. તેમની નિષ્પક્ષતા અને ન્યાય ભગવાનની વિભૂતિ છે.

સંદર્ભ

અઠ્ઠાવીસમા શ્લોકમાં વજ્ર, કામધેનુ, કંદર્પ અને વાસુકિમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં અનંત, વરુણ, અર્યમા અને યમમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન દૈત્યોમાં પ્રહ્લાદ, ગણના કરનારાઓમાં કાળ, પશુઓમાં સિંહ અને પક્ષીઓમાં ગરુડ રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

શેષનાગની જેમ સેવા અને જવાબદારીનો ભાર પ્રસન્નતાથી ઉપાડીએ. પૂર્વજો પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહીએ. અને યાદ રાખીએ કે કર્મોનો ન્યાય નિષ્પક્ષ છે — તેથી દરેક કર્મ વિચારપૂર્વક અને ધર્મપૂર્વક કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અનંત (શેષનાગ): હજાર ફેણવાળા નાગ, જેમના પર વિષ્ણુ શયન કરે છે
વરુણ: જળ અને ઋતના અધિપતિ દેવતા
અર્યમા: પિતૃલોકના અધિપતિ
યમ: મૃત્યુ અને ન્યાયના દેવતા, ધર્મરાજ
સંયમન: નિયંત્રણ, દંડવિધાન