શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 27

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam .
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam ॥

અર્થ

ઘોડાઓમાં અમૃતની સાથે (સમુદ્રમંથનમાંથી) ઉત્પન્ન ઉચ્ચૈઃશ્રવા નામનો ઘોડો, શ્રેષ્ઠ હાથીઓમાં ઐરાવત અને મનુષ્યોમાં રાજા મને જ જાણ.

શબ્દાર્થ

उच्चैःश्रवसम् – ઉચ્ચૈઃશ્રવા (ઇન્દ્રનો ઘોડો)
अश्वानाम् – ઘોડાઓમાં
विद्धि – જાણ
माम् – મને
अमृतोद्भवम् – અમૃતની સાથે (સમુદ્રમંથનમાંથી) ઉત્પન્ન
ऐरावतम् – ઐરાવત (ઇન્દ્રનો હાથી)
गजेन्द्राणाम् – શ્રેષ્ઠ હાથીઓમાં
नराणाम् – મનુષ્યોમાં
च – અને
नराधिपम् – મનુષ્યોના સ્વામી, રાજા

અન્વય

अश्वानाम् अमृतोद्भवम् उच्चैःश्रवसं, गजेन्द्राणाम् ऐरावतं, नराणां च नराधिपं मां विद्धि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકની બે વિભૂતિઓ પ્રસિદ્ધ સમુદ્રમંથનની કથા સાથે જોડાયેલી છે. જ્યારે દેવો અને અસુરોએ અમૃત મેળવવા મંદરાચળ પર્વતને રવૈયો અને વાસુકિ નાગને દોરડું બનાવીને ક્ષીરસાગરનું મંથન કર્યું, ત્યારે તેમાંથી ચૌદ રત્નો નીકળ્યાં — વિષ, લક્ષ્મી, કામધેનુ, ઉચ્ચૈઃશ્રવા, ઐરાવત, કૌસ્તુભ મણિ, પારિજાત, ચંદ્ર, ધન્વંતરિ અને અમૃત વગેરે. ‘અમૃતોદ્ભવમ્’ શબ્દ આ તરફ જ સંકેત કરે છે — અમૃતની સાથે ઉત્પન્ન.

‘ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનામ્’ — ઘોડાઓમાં હું ઉચ્ચૈઃશ્રવા છું. ઉચ્ચૈઃશ્રવા એક દિવ્ય, શ્વેત, સાત મુખવાળો ઘોડો મનાય છે, જે ઇન્દ્રનું વાહન છે. ‘ઉચ્ચૈઃશ્રવા’નો અર્થ છે ઊંચા કાનવાળો, અથવા જેની કીર્તિ ઊંચી છે. તે ગતિ, શક્તિ અને સૌંદર્યમાં સર્વ ઘોડાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

‘ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણામ્’ — શ્રેષ્ઠ હાથીઓમાં હું ઐરાવત છું. ઐરાવત પણ સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળ્યો, શ્વેત રંગનો, ચાર દંતશૂળવાળો દિવ્ય હાથી છે, જે ઇન્દ્રનું વાહન બન્યો. તે બળ, ધૈર્ય અને રાજસી ગરિમાનું પ્રતીક છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અમૃતની સાથે ઉત્પન્ન થવું એ આ બંનેની દિવ્યતા બતાવે છે.

‘નરાણાં ચ નરાધિપમ્’ — મનુષ્યોમાં હું રાજા છું. ભારતીય પરંપરામાં ધર્મનિષ્ઠ રાજાને ભગવાનના પ્રતિનિધિ માનવામાં આવ્યા છે, કારણ કે તે પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે, ન્યાય કરે છે અને ધર્મની સ્થાપના કરે છે. રાજામાં ભગવાનની શાસનશક્તિ પ્રગટ થાય છે. પણ આ વિભૂતિ ધર્મપૂર્ણ રાજાની છે — જેમ રામ, જનક કે યુધિષ્ઠિર. અત્યાચારી શાસકમાં આ દિવ્યતા નથી, તેનો દુરુપયોગ છે.

સંદર્ભ

છવ્વીસમા શ્લોકમાં અશ્વત્થ, નારદ, ચિત્રરથ અને કપિલમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં ઘોડા, હાથી અને મનુષ્યોમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આયુધોમાં વજ્ર, ગાયોમાં કામધેનુ, ઉત્પત્તિનાં કારણોમાં કામદેવ અને સર્પોમાં વાસુકિ રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓ મોટે ભાગે પરિશ્રમ અને મંથનમાંથી નીકળે છે, જેમ સમુદ્રમંથનમાંથી રત્નો નીકળ્યાં. જીવનના સંઘર્ષોને પણ મંથન સમજીએ, જેમાંથી અંતે અમૃત નીકળશે. જેની પાસે અધિકાર કે નેતૃત્વ હોય, તે તેને ભગવાનની થાપણ માનીને ધર્મપૂર્વક ઉપયોગ કરે.

મુખ્ય શબ્દો

ઉચ્ચૈઃશ્રવા: ઇન્દ્રનો દિવ્ય શ્વેત ઘોડો
ઐરાવત: ઇન્દ્રનો દિવ્ય શ્વેત હાથી
અમૃતોદ્ભવ: અમૃત સાથે સમુદ્રમંથનમાંથી ઉત્પન્ન
નરાધિપ: મનુષ્યોના સ્વામી, ધર્મનિષ્ઠ રાજા
સમુદ્રમંથન: દેવ-અસુરો દ્વારા અમૃત માટે ક્ષીરસાગરનું મંથન