શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 6

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā .
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ ॥

અર્થ

સાત મહર્ષિઓ, તેમનાથી પણ પહેલાંના ચાર (સનકાદિ) અને ચૌદ મનુઓ — આ સર્વ મારા ભાવથી યુક્ત થઈને મારા સંકલ્પ (મન)માંથી ઉત્પન્ન થયા છે, જેમનાથી સંસારની આ આખી પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ છે.

શબ્દાર્થ

महर्षयः – મહર્ષિઓ
सप्त – સાત
पूर्वे – પૂર્વે થયેલા, પ્રાચીન
चत्वारः – ચાર (સનકાદિ, અથવા ચાર મનુ — વ્યાખ્યાભેદ)
मनवः – મનુઓ
तथा – તથા
मद्भावाः – મારા ભાવ (શક્તિ)થી યુક્ત
मानसाः – મન (સંકલ્પ)માંથી
जाताः – ઉત્પન્ન થયા
येषाम् – જેમની
लोके – સંસારમાં
इमाः – આ
प्रजाः – પ્રજા, સંતાનો

અન્વય

पूर्वे सप्त महर्षयः, तथा चत्वारः मनवः (च) मद्भावाः मानसाः जाताः, येषां लोके इमाः प्रजाः (सन्ति) ।

સમજૂતી

ચોથા-પાંચમા શ્લોકોમાં ભગવાને બતાવ્યું કે પ્રાણીઓના આંતરિક ભાવો તેમનાથી ઉત્પન્ન થાય છે. હવે તેઓ બતાવે છે કે માનવસૃષ્ટિના મૂળ પુરુષો પણ તેમનાથી જ પ્રગટ થયા. આ વિભૂતિઓનું બીજું રૂપ છે — સૃષ્ટિના આદિપુરુષોમાં ભગવાનની શક્તિ.

‘મહર્ષયઃ સપ્ત’ — સાત મહર્ષિઓ, જેમને સપ્તર્ષિ કહે છે. પુરાણોમાં સૃષ્ટિના આરંભના સપ્તર્ષિઓ મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને વસિષ્ઠ બતાવ્યા છે (કેટલીક યાદીઓમાં ભૃગુ પણ). તેઓ જ્ઞાન અને ધર્મના પ્રવર્તક છે અને તેમનાથી અનેક વંશો ચાલ્યા. ‘પૂર્વે ચત્વારઃ’ — આ અંશની બે પરંપરાગત વ્યાખ્યાઓ છે. એક પ્રમાણે આ સનક, સનંદન, સનાતન અને સનત્કુમાર — ચાર કુમારો છે, જે સપ્તર્ષિઓથી પણ પહેલાં બ્રહ્માના મનમાંથી ઉત્પન્ન થયા અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યના આદર્શ છે. બીજી વ્યાખ્યા (આચાર્ય શંકર વગેરે) ‘પૂર્વે’ને સપ્તર્ષિઓનું વિશેષણ માને છે અને ‘ચત્વારો મનવઃ’નો અર્થ ચાર મનુ (સાવર્ણિક મનુઓ) કરે છે.

‘મનવઃ’ — મનુઓ માનવજાતિના આદિપિતા અને ધર્મવ્યવસ્થાના પ્રવર્તક છે. પુરાણો પ્રમાણે બ્રહ્માના એક દિવસમાં ચૌદ મનુ થાય છે, જેમાંના દરેક એક ‘મન્વંતર’ના અધિપતિ હોય છે. વર્તમાન મન્વંતર વૈવસ્વત મનુનો છે. ‘મનુષ્ય’ અને ‘માનવ’ શબ્દો પણ ‘મનુ’ પરથી જ બન્યા છે.

‘મદ્ભાવા માનસા જાતાઃ’ — આ સર્વ મારા ભાવથી યુક્ત થઈને મારા માનસ સંકલ્પમાંથી જન્મ્યા છે. બ્રહ્માના મનમાંથી તેમની ઉત્પત્તિ થઈ, અને બ્રહ્મા પોતે ભગવાનમાંથી ઉત્પન્ન છે, તેથી ભગવાન કહે છે — આ મારા જ માનસપુત્રો છે. ‘યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ’ — તેમનાથી જ સંસારની આખી પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ. તેનો અર્થ એ છે કે આપણા સૌની વંશપરંપરા અંતે ભગવાન સુધી જ પહોંચે છે — આપણે સૌ એક જ દિવ્ય પરિવારના સભ્યો છીએ.

સંદર્ભ

ચોથા-પાંચમા શ્લોકોમાં પ્રાણીઓના ભાવોના સ્રોત રૂપે ભગવાનનું વર્ણન થયું. અહીં તેઓ પોતાને સૃષ્ટિના આદિપુરુષો — સપ્તર્ષિઓ, કુમારો અને મનુઓ — ના સ્રોત બતાવે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે આ વિભૂતિ અને યોગને તત્ત્વથી જાણનાર અવિચળ ભક્તિયોગથી યુક્ત થાય છે.

જીવન-બોધ

આપણાં સૌનાં મૂળ એક જ દિવ્ય સ્રોતમાં છે; આ દૃષ્ટિએ આખી માનવતા એક પરિવાર છે. ઋષિઓ અને મનુઓની જેમ જ્ઞાન, ધર્મ અને સેવાની પરંપરાને આગળ વધારવી એ આપણું કર્તવ્ય છે.

મુખ્ય શબ્દો

સપ્તર્ષિ: સાત મહર્ષિઓ — મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, વસિષ્ઠ
સનકાદિ: સનક, સનંદન, સનાતન, સનત્કુમાર — ચાર જ્ઞાની કુમારો
મનુ: માનવજાતિના આદિપિતા, મન્વંતરના અધિપતિ
માનસ: મન (સંકલ્પ)માંથી ઉત્પન્ન
મન્વંતર: એક મનુનો શાસનકાળ