શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 25

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram .
yajñānāṃ japayajño.asmi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ ॥

અર્થ

હું મહર્ષિઓમાં ભૃગુ છું, વાણી (શબ્દો)માં એક અક્ષર ઓંકાર છું, યજ્ઞોમાં જપયજ્ઞ છું અને સ્થિર (અચળ) વસ્તુઓમાં હિમાલય છું.

શબ્દાર્થ

महर्षीणाम् – મહર્ષિઓમાં
भृगुः – ભૃગુ ઋષિ
अहम् – હું
गिराम् – વાણી (શબ્દો)માં
अस्मि – છું
एकम् – એક
अक्षरम् – અક્ષર — ઓંકાર
यज्ञानाम् – યજ્ઞોમાં
जपयज्ञः – જપરૂપી યજ્ઞ
अस्मि – છું
स्थावराणाम् – સ્થિર (અચળ) વસ્તુઓમાં
हिमालयः – હિમાલય

અન્વય

महर्षीणाम् अहं भृगुः, गिराम् एकम् अक्षरम् अस्मि, यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि, स्थावराणां हिमालयः (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘મહર્ષીણાં ભૃગુરહમ્’ — મહર્ષિઓમાં હું ભૃગુ છું. ભૃગુ બ્રહ્માના માનસપુત્ર અને અત્યંત તેજસ્વી મહર્ષિ છે. એક પ્રસિદ્ધ કથા છે કે ઋષિઓએ ત્રિદેવોમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ કોણ છે તે જાણવા ભૃગુને પરીક્ષા લેવા મોકલ્યા. ભૃગુએ ભગવાન વિષ્ણુની છાતી પર પગથી પ્રહાર કર્યો, પણ વિષ્ણુએ ક્રોધ કરવાને બદલે તેમનો પગ પકડીને પૂછ્યું કે ક્યાંક તેમને વાગ્યું તો નથી ને. ભગવાને એ ચરણચિહ્ન ‘શ્રીવત્સ’ રૂપે પોતાની છાતી પર ધારણ કર્યું. ભૃગુનું તેજ અને ભગવાનની ક્ષમા — બંને આ કથામાં પ્રગટ છે. ભૃગુસંહિતા અને ભાર્ગવ વંશ પણ તેમની સાથે જોડાયેલા છે.

‘ગિરામસ્મ્યેકમક્ષરમ્’ — વાણીમાં હું એક અક્ષર (ૐ) છું. સર્વ શબ્દો અને મંત્રોમાં ૐ સૌથી પવિત્ર છે. તે પરબ્રહ્મનું પ્રતીક છે, જેમાં સર્વ વેદો બીજરૂપે સમાયેલા છે. માણ્ડૂક્ય ઉપનિષદ પ્રમાણે ‘અ’, ‘ઉ’ અને ‘મ’ — જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ — ત્રણેય અવસ્થાઓનાં પ્રતીક છે, અને તે પછીની મૌન અવસ્થા તુરીય, શુદ્ધ ચૈતન્ય છે. આઠમા અધ્યાયમાં પણ ભગવાને અંતકાળે ઓંકારના ઉચ્ચારણનો મહિમા બતાવ્યો હતો.

‘યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞોઽસ્મિ’ — યજ્ઞોમાં હું જપયજ્ઞ છું. જપનો અર્થ છે ભગવાનના નામ કે મંત્રનું વારંવાર ઉચ્ચારણ અથવા માનસિક સ્મરણ. બીજા યજ્ઞો માટે સામગ્રી, અગ્નિ અને વિધિ જોઈએ, અને તેમાં અજાણતાં જીવહિંસાની શક્યતા પણ રહે છે; પણ જપયજ્ઞ માટે કશું જોઈતું નથી — કોઈ પણ, ક્યાંય પણ, ક્યારેય પણ કરી શકે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જપયજ્ઞમાં હિંસા થતી નથી, તેથી તે સર્વ યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે. મનુસ્મૃતિ પણ જપયજ્ઞને બીજા યજ્ઞો કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે.

‘સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ’ — અચળ વસ્તુઓમાં હું હિમાલય છું. હિમાલય વિશ્વનો સૌથી ઊંચો પર્વતરાજ છે, ગંગા, યમુના અને અનેક પવિત્ર નદીઓનું ઉદ્ગમસ્થાન, ઋષિમુનિઓની તપોભૂમિ અને ભગવાન શિવનું નિવાસ. તેની અચળતા, ઊંચાઈ અને પવિત્રતા ભગવાનની સ્થિરતા અને મહાનતા દર્શાવે છે.

સંદર્ભ

ચોવીસમા શ્લોકમાં બૃહસ્પતિ, સ્કંદ અને સમુદ્રમાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં ભૃગુ, ઓંકાર, જપયજ્ઞ અને હિમાલયમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ, દેવર્ષિઓમાં નારદ, ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ અને સિદ્ધોમાં કપિલ મુનિ રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

જપ સૌથી સરળ અને શ્રેષ્ઠ સાધના છે — તેને માટે ન ધન જોઈએ, ન વિશેષ સ્થાન. દરરોજ થોડો સમય ૐ કે ભગવાનના નામનો જપ કરીએ. હિમાલયની જેમ પોતાના સંકલ્પોમાં અડગ રહીએ, અને ભગવાન વિષ્ણુની જેમ અપમાનનો ઉત્તર પણ ક્ષમાથી આપીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ભૃગુ: બ્રહ્માના માનસપુત્ર, તેજસ્વી મહર્ષિ
એકાક્ષર (ૐ): પરબ્રહ્મનું પ્રતીક પવિત્ર અક્ષર
જપયજ્ઞ: ભગવાનના નામ કે મંત્રના જપરૂપી યજ્ઞ
સ્થાવર: અચળ, સ્થિર વસ્તુઓ
હિમાલય: પર્વતરાજ, પવિત્ર નદીઓનું ઉદ્ગમ